Keramiek: stijlen en geschiedenis
Griekse vazen uit de oudheid: stijlen, vormen en technieken
Griekse vazen zijn een van de belangrijkste bronnen over het leven in de oudheid: ze tonen goden, helden, drinkgelagen, sport en het dagelijks leven. Hier lees je hoe de stijlen zich ontwikkelden van geometrisch tot roodfigurig, hoe de Grieken zonder glazuur een glanzend zwart kregen, waarvoor een amfoor, krater, kylix en lekythos dienden en waar je Griekse vazen in Nederland en België ziet.
Griekse vazen: stijlen en periodes
| Stijl | Periode (v.Chr.) | Kenmerken |
|---|---|---|
| Protogeometrisch | ongeveer 1050–900 | cirkels en halve cirkels, met een passer opgezet; helder opgebouwde vormen |
| Geometrisch | ongeveer 900–700 | banden, meanders en ruiten; later schematische mensen en dieren, zoals op de grote grafvazen uit Athene (de Dipylonvazen) |
| Oriëntaliserend | ongeveer 725–625 | dierenfriezen, fabeldieren en plantmotieven naar oosters voorbeeld; het centrum was Korinthe |
| Zwartfigurig | in Athene ongeveer 620–480 | zwarte figuren op de kleur van de klei, details ingekrast; in de 7e eeuw in Korinthe ontwikkeld |
| Roodfigurig | vanaf ongeveer 530–520 | figuren in de kleur van de klei op een zwarte achtergrond, details met het penseel; in Athene uitgevonden |
| Witgrondig | vanaf het eind van de 6e eeuw | schildering op een witte laag, in de 5e eeuw vooral op lekythoi voor het graf |
De jaartallen zijn bij benadering, en de stijlen overlapten elkaar: in Athene ontstonden tientallen jaren lang zwart- en roodfigurige vazen naast elkaar. Er bestaan zelfs ‘bilingue’ vazen, met aan de ene kant een zwartfigurige en aan de andere kant een roodfigurige voorstelling.
Zwartfigurig en roodfigurig: het verschil
Bij zwartfigurige vaasschildering zijn de figuren zwart en heeft de achtergrond de kleur van de klei; bij roodfigurige is het andersom. De overstap rond 530–520 v.Chr. was een kleine revolutie:
| Kenmerk | Zwartfigurig | Roodfigurig |
|---|---|---|
| Figuren | zwart op een oranjerode ondergrond | oranjerood op een zwarte ondergrond |
| Details | met een scherpe punt in het zwarte vlak gekrast | met fijne penseellijnen geschilderd |
| Effect | vlak, decoratief, krachtige silhouetten | bewegende lichamen, anatomie, plooien en de eerste verkortingen |
| Extra kleuren | rood en wit, bijvoorbeeld voor kleding en de huid van vrouwen | verdunde glanslaag voor fijne schaduwen |
| Bekende meesters | Exekias, de Amasis-schilder | Euphronios, Euthymides, Douris |
Het inkrassen van details lijkt op de sgraffitotechniek van nu, waarbij je een gekleurde laag wegkrast. Daarover lees je meer in engobe en sgraffito.
Zo werd een Griekse vaas gemaakt
- De klei werd met water gezuiverd van steentjes en grove delen. Attische klei is ijzerrijk en bakt oranjerood.
- De pottenbakker draaide de vaas op de draaischijf. Grote vazen werden in delen gemaakt, die daarna werden samengevoegd en van oren en een voet voorzien.
- De schilder bracht met het penseel een heel fijne, ijzerhoudende kleisuspensie aan: de glanslaag.
- De stook verliep in drie fasen: eerst met zuurstof, waarbij de klei rood kleurde; dan zonder zuurstof (reductie) tot rond 950 °C, waarbij de hele vaas zwart werd; en bij het afkoelen weer met zuurstof.
- In die laatste fase werd de poreuze klei weer rood, terwijl de dicht gesinterde glanslaag zwart bleef.
Het glanzende zwart is dus geen glazuur, maar gesinterde klei, bereikt zonder thermometer: alleen door vuur en luchttoevoer te beheersen. Pottenbakker en schilder waren vaak verschillende mensen en signeerden apart: epoiesen (‘heeft gemaakt’) voor de pottenbakker, egrapsen (‘heeft geschilderd’) voor de schilder. De pottenbakkerswijk van Athene heette Kerameikos; van het Griekse keramos, pottenbakkersklei, komt het woord keramiek. Hoe keramieksoorten nu van elkaar verschillen, lees je in wat is keramiek?.
Vormen van Griekse vazen en waarvoor ze dienden
| Vorm | Hoe hij eruitziet | Gebruik |
|---|---|---|
| Amfoor (amfora) | buikig, smalle hals, twee oren | opslag en vervoer van wijn, olijfolie en graan; als prijsamfoor de beloning voor een overwinning |
| Pelike | amfoor met een laag zittende buik | voorraadvat voor vloeistoffen |
| Krater | wijd, diep vat; als kelk-, klok-, voluten- of zuilenkrater | wijn mengen met water tijdens het drinkgelag |
| Kylix | platte drinkschaal op een voet met twee oren | wijn drinken tijdens het symposion |
| Skyphos en kantharos | diepe beker; de kantharos heeft hoge oren | drinkbekers; de kantharos is het attribuut van Dionysos |
| Hydria | waterkruik met drie oren | water halen bij de bron: twee oren om te dragen, één om te schenken |
| Oinochoë | kan met een klaverbladvormige tuit | wijn schenken |
| Lekythos | slanke oliefles met één oor | zalfolie; witgrondige lekythoi als grafgift |
| Loutrophoros | heel slank, hoog vat | water voor het bruidsbad, ook als grafvaas |
| Pyxis | platte doos met deksel | cosmetica en sieraden |
| Aryballos en alabastron | kleine zalfflesjes | olie voor sporters, parfum |
De vorm volgde de functie. Tijdens het symposion, het drinkgelag van de mannen, stond de krater midden in de ruimte; daaruit werd de wijn in de drinkschalen geschept. De Grieken dronken hun wijn gewoonlijk met water verdund; onverdunde wijn drinken gold als barbaars.
Wat Griekse vazen laten zien
- mythen en helden: Herakles, de Trojaanse Oorlog, de omzwervingen van Odysseus
- goden, offers en feesten
- sport en wedstrijden, vooral op de Panathenaeïsche prijsamforen: die gingen gevuld met olijfolie naar de winnaars van de spelen in Athene en werden in de 4e eeuw v.Chr. nog steeds zwartfigurig beschilderd
- drinkgelagen, muziek en dans
- het dagelijks leven: school, vrouwen bij de bron, bruiloftsvoorbereidingen, ambachtslieden in de werkplaats
Dankzij de signaturen kennen we de namen van veel meesters. Beroemd is de amfoor van Exekias met Achilles en Ajax die een bordspel spelen (rond 540–530 v.Chr.); zijn Dionysosschaal met de wijnrank langs de mast van een schip is te zien in München.
Griekse vazen zien in Nederland en België
Je hoeft niet naar Athene om Griekse vazen te zien. Het Allard Pierson in Amsterdam bezit een collectie Griekse vazen; stukken daaruit zijn opgenomen in het Corpus Vasorum Antiquorum, de grote internationale catalogus van antieke vazen. In Antwerpen toont het Museum Mayer van den Bergh een zwartfigurige halsamfoor uit Attika, gemaakt tussen 520 en 501 v.Chr., waarop de god Dionysos staat, met een lange baard en een krans van wijnranken.
Grote collecties in het buitenland hebben onder meer het British Museum in Londen, het Louvre in Parijs, de Staatliche Antikensammlungen in München en het Nationaal Archeologisch Museum in Athene. Kijk voor openingstijden en tentoonstellingen altijd op de website van het museum. Meer uitstapjes rond keramiek en porselein vind je in keramiekmusea in Nederland en België.
Origineel of replica?
Antieke originelen zijn archeologisch erfgoed. Voor de handel en de invoer ervan gelden strenge regels, ook in Nederland en België. Betrouwbare handelaren en veilinghuizen geven een sluitende herkomstgeschiedenis (provenance); ontbreekt die, wees dan voorzichtig. Wat je op Marktplaats of 2dehands onder ‘Griekse vaas’ vindt, zijn meestal souvenirs en replica’s, soms met goudverf. Voor in huis zijn replica’s uit museumwinkels en vrij geïnterpreteerde vormen de betere keus: ze laten de stijl zien zonder vragen over de herkomst.
Griekse vormen in huis
Veel antieke vormen zijn 2500 jaar later nog altijd actueel: de amfoor met slanke hals, de buikige kan, de platte schaal op een voet. Wil je de stijl citeren zonder een museum na te bouwen, kies dan een paar elementen:
- een vaas in amfoorvorm met olijftakken, eucalyptus of droge grassen
- de kleuren van de vaasschildering: terracotta, zwart en gebroken wit
- een meanderrand op een tafelloper, kussen of fotolijst
- een platte schaal op een voet voor fruit, als een moderne kylix
Passend zijn de amforavaas van 32 cm in Melkwit of Terracotta en de fruitschaal op voet van 26 cm. Welke vaas bij welke bloemen past, lees je in vaas kiezen.
Vazen in klassieke vormen: amfoor, fles en bol.
Bekijk de vazenVeelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen zwartfigurig en roodfigurig?
Zwartfigurig: zwarte figuren op de kleur van de klei, details ingekrast. Roodfigurig: figuren in de kleur van de klei op een zwarte achtergrond, details met het penseel geschilderd – dat maakte levendigere lichamen en beweging mogelijk.
Hoe kregen de Grieken het zwart op hun vazen?
Met een glanslaag van heel fijne, ijzerhoudende klei en een stook in drie fasen: met zuurstof, zonder zuurstof en weer met zuurstof. De gesinterde glanslaag bleef zwart, de rest van de klei werd weer rood.
Welke stijlen Griekse vazen zijn er?
Protogeometrisch, geometrisch, oriëntaliserend, zwartfigurig, roodfigurig en witgrondig – van ongeveer 1050 v.Chr. tot in de hellenistische tijd.
Waarvoor gebruikte men een krater?
Om wijn met water te mengen tijdens het symposion. Uit de krater werd de verdunde wijn in de drinkschalen geschept.
Wat is een kylix?
Een platte drinkschaal op een voet met twee horizontale oren, waaruit tijdens het drinkgelag wijn werd gedronken.
Waarvoor werd een amfoor gebruikt?
Voor de opslag en het vervoer van wijn, olijfolie en graan. Beschilderde prijsamforen met olijfolie gingen naar de winnaars van de Panathenaeïsche Spelen in Athene.
Waar zie je Griekse vazen in Nederland en België?
Onder meer in het Allard Pierson in Amsterdam en in het Museum Mayer van den Bergh in Antwerpen, dat een zwartfigurige halsamfoor uit Attika bezit. Kijk voor de actuele presentatie op de website van het museum.
Waar komt het woord keramiek vandaan?
Van het Griekse keramos, pottenbakkersklei. De pottenbakkerswijk van het oude Athene heette Kerameikos.
Vazen in klassieke vormen – van amfoor tot bolvaas, met de hand geglazuurd.
Naar de vazen
