Keramiek: stijlen en geschiedenis
Delfts blauw: geschiedenis, technieken en zo herken je echt Delfts
Delfts blauw is blauw-wit beschilderd aardewerk in de traditie van de Delftse plateelbakkerijen, die in de 17e eeuw het Chinese porselein van de VOC gingen nabootsen. Hier lees je hoe het ontstond, hoe tinglazuur en de blauwe beschildering werken, wat er van de ruim dertig Delftse fabrieken over is en hoe je echt, handbeschilderd Delfts blauw van een souvenir onderscheidt.
Wat is Delfts blauw?
Delfts blauw is een verzamelnaam voor blauw-wit beschilderd aardewerk in de Delftse traditie. Het is vooral een stijlaanduiding: ook goedkope souvenirs worden zo genoemd. Historisch gaat het om tinglazuuraardewerk, in Nederland plateel genoemd en internationaal faience of delftware. Een poreuze scherf van gebakken klei kreeg een dekkend wit tinglazuur, waarop met kobaltblauw werd geschilderd. Porselein is het dus niet, ook al was Chinees porselein het grote voorbeeld.
Kenmerken van oud Delfts aardewerk:
- een lichte, poreuze scherf, die je ziet bij een schilfer of aan de voet
- een dik, melkwit tinglazuur dat aan de randen snel afschilfert
- beschildering in kobaltblauw, later ook in andere kleuren en met goud
- motieven naar Chinees voorbeeld, maar ook Hollandse landschappen, bloemen, schepen en bijbelse taferelen
- vormen voor elke dag en voor de pronk: borden, kannen, vazen, tulpenvazen en vooral tegels
Van Antwerpen naar Delft: de geschiedenis in jaartallen
| Tijd | Wat er gebeurde |
|---|---|
| begin 16e eeuw | De Italiaanse pottenbakker Guido da Savino vestigt zich in Antwerpen. Daar begint het tinglazuuraardewerk in de Nederlanden. |
| jaren 1570 en 1580 | Ook in Middelburg, Haarlem en Amsterdam ontstaan bakkerijen voor tinglazuurgoed. |
| 1585 | Na de val van Antwerpen trekken veel protestanten naar het noorden, onder wie pottenbakkers. |
| vanaf ongeveer 1615 | De bakkers bedekken het hele stuk met wit tinglazuur en zetten er een laag helder glazuur overheen voor diepte en glans. |
| na 1620 | Na de dood van de Chinese keizer Wanli stokt de aanvoer van porselein. Delftse bakkers gaan het blauw-witte porselein nabootsen. |
| 1640–1740 | Bloeitijd van het Delfts aardewerk: Delft is het belangrijkste centrum, met het fijnste werk. Vanaf ongeveer 1640 zetten bakkers monogrammen en fabrieksmerken op hun werk. |
| 1653 | David Anthonisz van der Pieth richt aan het Oosteinde De Porceleyne Fles op. |
| rond 1700 | Sommige fabrieken voegen emailkleuren en goud toe, waarvoor een derde brand nodig is. |
| eind 18e eeuw | Concurrentie van Engels aardewerk en van porselein; veel bakkerijen sluiten. |
| rond 1840 | De Porceleyne Fles is als enige Delftse fabriek nog in bedrijf. |
| 1876 | Joost Thooft koopt de fabriek en blaast het Delfts blauw nieuw leven in. |
| 1919 | De Porceleyne Fles krijgt het predicaat Koninklijk. |
De VOC bracht in de 17e eeuw miljoenen stukken Chinees porselein naar Nederland, waaronder het blauw-witte kraakporselein. Toen die aanvoer haperde, sprongen de Delftse plateelbakkers in het gat. Hoe je Chinees exportporselein zelf herkent, lees je in Chinees en Japans porselein herkennen.
Tinglazuur en kobaltblauw: zo wordt Delfts blauw gemaakt
Voor het oude Delfts aardewerk werd de klei, meestal een mengsel van drie kleisoorten, gevormd, gedroogd en een eerste keer gebakken. Daarna ging het stuk in wit tinglazuur. Op dat gedroogde, nog ongebakken glazuur schilderde de plateelschilder met kobaltblauw. Het glazuur zoog de verf meteen op, dus corrigeren kon nauwelijks: elke penseelstreek moest in één keer goed zijn. Een laagje helder glazuur, de kwaart, gaf extra diepte en glans. In de tweede brand smolten verf en glazuur samen.
Bij hedendaags handbeschilderd Delfts blauw werkt de schilder op biscuit: keramiek die één keer zonder glazuur is gebakken. Voor het patroon gebruikt de schilder zwarte verf op basis van kobaltoxide. Pas na het glazuren en de glazuurbrand verandert dat zwart in het bekende blauw. Het meeste Delfts blauw van nu is zo’n onderglazuurschildering op witte klei; het duurdere tinglazuur wordt nog maar weinig gebruikt.
| Kenmerk | Oud Delfts (17e–18e eeuw) | Handbeschilderd, nu | Souvenir |
|---|---|---|---|
| Scherf | geelachtig, grijs of lichtrood aardewerk, poreus | witte klei | vaak glad, egaal wit porselein, soms kunststof |
| Glazuur | dik, melkwit tinglazuur dat aan de randen schilfert | helder glazuur over de beschildering | egaal en glad |
| Beschildering | met het penseel, de verf iets in het glazuur gezakt | met het penseel, kleine verschillen in lijndikte | meestal gedrukt, met een rasterpatroon |
| Bodem | soms een monogram of fabrieksmerk, vaak niets | met de hand ‘Delfts Blauw’, bij Royal Delft met het fabrieksmerk | gedrukte tekst zoals ‘Delft’, ‘Delfts’ of ‘Delft Blue’ |
Delftse tegels: blauw aan de muur
De Delftse plateelbakkers maakten ook tegels, die in de 17e en 18e eeuw in enorme aantallen werden geproduceerd. In veel oude huizen zitten ze nog, rond de schouw of in de keuken. Bekende motieven zijn kinderspelen, schepen, landschappen en bijbelse taferelen. Tegels werden ook buiten Delft gemaakt, onder meer in Friesland; daarover lees je meer bij Makkumer aardewerk.
Royal Delft: de laatste plateelbakkerij uit de 17e eeuw
Van de ruim dertig plateelbakkerijen die Delft in de 17e eeuw telde, is er nog maar één over: De Koninklijke Porceleyne Fles, internationaal bekend als Royal Delft. De fabriek werd in 1653 aan het Oosteinde opgericht door David Anthonisz van der Pieth. Rond 1840 was ze de enige Delftse fabriek die nog draaide. In 1876 kocht Joost Thooft het bedrijf om de productie van Delfts blauw nieuw leven in te blazen, en in 1919 volgde het predicaat Koninklijk.
Je kunt de fabriek bezoeken: je loopt door de werkplaatsen, ziet schilders aan het werk en bekijkt in het museum de historische collectie. Voor openingstijden en toegangsprijzen kijk je op de website van Royal Delft. Meer over de geschiedenis en de merktekens lees je in Royal Delft: De Porceleyne Fles en de merktekens, over een bezoek in Royal Delft bezoeken.
Echt Delfts blauw herkennen
Draai een stuk altijd om en kijk naar de bodem. Op handbeschilderd Delfts blauw staat daar vaak met de hand ‘Delfts Blauw’ geschreven. Op stukken van Royal Delft vind je op de bodem:
- een gestileerd flesje: de ‘fles’ uit de naam De Porceleyne Fles
- de initialen JT, van Joost Thooft, die de fabriek in 1876 kocht
- het woord Delft
- naast het merk de initialen van de schilder en een lettercode voor het productiejaar (de jaarcode)
Zie je geen merk, of staat er ‘Hand painted in China’, dan heb je vrijwel zeker geen Porceleyne Fles in handen. Let verder op de beschildering: bij handwerk zie je kleine verschillen in lijndikte en onregelmatigheden, bij drukwerk onder een vergrootglas vaak een fijn rasterpatroon. Goedkope imitaties zijn vaak van glad, egaal wit porselein of zelfs van kunststof. Een stuk tweede keus van een bekende fabriek is wél origineel handwerk, alleen niet eersteklas. En bij heel oud Delfts zegt een ontbrekend merk weinig: veel antiek werk is nooit gemerkt. Hoe je merktekens in het algemeen leest, staat in merktekens op porselein.
Wat is Delfts blauw waard?
Een vaste prijslijst voor Delfts blauw bestaat niet. De waarde hangt af van ouderdom, fabriek, kwaliteit van de beschildering, staat en zeldzaamheid; een souvenirmolentje is iets heel anders dan een 18e-eeuwse tulpenvaas. Laat antieke stukken taxeren door een veilinghuis of een taxateur. Welke musea Delfts aardewerk tonen, lees je in keramiekmusea in Nederland en België. Op Marktplaats en 2dehands vind je vooral hedendaags werk en souvenirs: vergelijk daar altijd het bodemmerk op de foto’s.
Oud Delfts blauw verzorgen
- Was oude stukken alleen met de hand, lauwwarm en met een beetje milde afwas, en laat ze niet weken: via schilfers trekt water in de poreuze scherf.
- Niet in de vaatwasser of de magnetron, en vermijd temperatuurschokken.
- Gebruik antiek Delfts niet voor eten: historische tinglazuren zijn loodglazuren, waaruit vooral zure gerechten lood kunnen oplossen. Meer daarover in lood en cadmium in keramiek.
- Hang borden op met beklede bordhangers en controleer de haakjes regelmatig; tips vind je in borden aan de muur.
- Laat grotere schade over aan een restaurator.
Nieuw handbeschilderd Delfts blauw is meestal bedoeld als sierstuk. Wil je het aan tafel gebruiken, vraag dan bij de aankoop of het geschikt is voor voedsel en de vaatwasser.
De blauw-witte look voor elke dag
Hou je van het blauw-wit van de oude tegels, maar zoek je stevig servies voor elke dag? Combineer dan wit met kobaltblauw, bijvoorbeeld het dinerbord van 27 cm in Melkwit naast het dinerbord Fjord van 28 cm in Kobaltblauw. Beide borden zijn van dicht steengoed in een effen glazuur, zonder beschildering; ze nemen minder dan 1% water op en kunnen in de vaatwasser en de magnetron. Voor de muur zijn er het wandbord van 28 cm in Kobaltblauw en de decoratieve tegels in Melkwit.
Wandborden en decoratieve tegels van steengoed, met de hand geglazuurd.
Bekijk de wanddecoratieVeelgestelde vragen
Wat is Delfts blauw?
Blauw-wit beschilderd aardewerk in de traditie van de Delftse plateelbakkerijen uit de 17e eeuw. Oorspronkelijk tinglazuuraardewerk naar het voorbeeld van Chinees porselein; tegenwoordig meestal onderglazuurschildering op witte klei.
Is Delfts blauw porselein?
Nee. Oud Delfts blauw is aardewerk met een wit tinglazuur (faience), en ook het meeste hedendaagse Delfts blauw is geen porselein, maar beschilderd aardewerk van witte klei.
Hoe herken je echt Delfts blauw?
Aan het bodemmerk en de beschildering. Op handbeschilderd werk staat vaak met de hand ‘Delfts Blauw’ op de bodem; Royal Delft gebruikt een merk met de fles, de initialen JT en het woord Delft. Gedrukte souvenirs hebben een rasterpatroon en overal dezelfde lijnen.
Welke Delftse fabriek bestaat nog?
Van de ruim dertig 17e-eeuwse plateelbakkerijen bestaat alleen De Koninklijke Porceleyne Fles nog, opgericht in 1653 en bekend als Royal Delft.
Waarom is Delfts blauw blauw?
Omdat de Delftse bakkers het blauw-witte Chinese porselein nabootsten dat de VOC naar Nederland bracht. Het blauw komt van kobaltoxide, dat bij hedendaags werk zwart wordt opgeschilderd en pas in de oven blauw kleurt.
Wat betekent de jaarcode op Royal Delft?
Naast het merk staan een lettercode voor het productiejaar en de initialen van de schilder. Met de jaarcodelijst van Royal Delft kun je een stuk dateren.
Wat is Delfts blauw waard?
Er is geen vaste prijslijst. Ouderdom, fabriek, kwaliteit van de beschildering, staat en zeldzaamheid bepalen de waarde; laat antiek taxeren door een veilinghuis of een taxateur.
Mag Delfts blauw in de vaatwasser?
Antiek Delfts niet: was het met de hand en gebruik het niet voor eten. Voor nieuw werk geldt wat de maker aangeeft; bij twijfel was je met de hand.
Blauw en wit voor elke dag: borden, mokken en kannen in Kobaltblauw en Melkwit, met de hand geglazuurd.
Bekijk het servies
