Engobe en sgraffito: keramiek decoreren stap voor stap

Wat is engobe?

Engobe is klei in water, meestal gekleurd met metaaloxiden of keramische kleurstoffen, die je vóór het stoken op je werkstuk aanbrengt. Vaak zijn er andere grondstoffen aan toegevoegd, zodat de engobe beter dekt en minder krimpt. Anders dan glazuur vormt engobe geen glaslaag: na het stoken is ze mat en voelt ze aan als klei. Daarom komt er meestal een transparant glazuur overheen, dat de kleur dieper maakt en het oppervlak afsluit.

In de praktijk lopen slib en engobe in elkaar over: een eenvoudige engobe is niets anders dan gekleurd slib. Een wash is weer iets anders: een dun mengsel van oxiden of kleurstoffen met water, dat je in een reliëf wrijft en weer afneemt, zodat de diepere delen donkerder kleuren.

Engobe aanbrengen: wanneer en hoe?

• Moment: het werkstuk moet leerhard zijn – stevig, maar nog koel en vochtig. Op te droge klei springt engobe makkelijk af.
• Dikte: ongeveer als vloeibare room. Te dikke engobe scheurt en bladdert, te dunne dekt niet.
• Met de kwast: 2–3 dunne lagen, en laat elke laag even opdrogen.
• Dompelen of gieten: een paar seconden, voor egale vlakken en binnenkanten.
• Ringeloren: breng engobe met een ringeloor – een knijpflesje met een tuitje – aan als stippen, lijnen of marmering.
• Drogen: langzaam onder losse folie, zodat engobe en klei gelijkmatig krimpen.

Engobe en klei moeten ongeveer evenveel krimpen. Het veiligst is engobe van dezelfde klei als je werkstuk, gekleurd met oxiden of kleurstoffen. Kies je kant-en-klare engobes, let dan op het stooktraject: dat moet passen bij je klei.

Sgraffito stap voor stap

• Breng engobe aan in een kleur die duidelijk afsteekt tegen de klei, bijvoorbeeld wit op rode klei of zwart op lichte klei.
• Wacht tot de engobe niet meer glanst en droog aanvoelt, terwijl het stuk nog leerhard is.
• Teken het motief licht voor met potlood of breng het over met overtrekpapier – potlood brandt in de oven helemaal weg.
• Kras fijne lijnen met een naald en maak grotere vlakken vrij met een draadlus.
• Veeg kruimels weg met een zachte, droge kwast; blaas ze niet weg en veeg ze niet met je vinger uit.
• Laat het stuk langzaam drogen, stook het in de biscuitbrand, glazuur het transparant en stook het opnieuw in de glazuurbrand.

De scherpste lijnen krijg je als de klei stevig leerhard is. Is hij te zacht, dan smeren de randen uit; is hij te droog, dan springt de engobe in schilfers weg.

Engobe zelf maken en kleuren

• Laat restjes van dezelfde klei als je werkstuk helemaal drogen en breek ze in stukjes.
• Zet ze onder water en laat ze ongeveer een dag weken.
• Roer er een gladde brij van en strijk die door een fijne zeef.
• Roer de kleurstof erdoor en zeef opnieuw.
• Beschilder eerst een proefplaatje en stook dat mee in de volgende stookbeurt, voordat je een heel stuk versiert.

Zie deze waarden als startpunt voor je proeven: kleur en sterkte hangen af van de klei, het glazuur en de stooktemperatuur. Veel oxiden zijn schadelijk voor je gezondheid. Draag handschoenen en een stofmasker, en weeg poeders af op een vochtige doek, zodat er niets opwaait.

Gereedschap voor sgraffito en engobe

Een complete basisset met prijzen vind je in pottenbakkersgereedschap voor beginners.

Meer technieken met engobe

• Mishima (inleggen): kras lijnen in de leerharde klei, vul ze met engobe en schraap het teveel weg zodra het is opgedroogd.
• Schilderen met de kwast: zachte motieven in waterverfstijl met verdunde engobe.
• Ringeloren: stippen, golflijnen en marmeringen, zoals op traditioneel rood aardewerk.
• Sjablonen: leg vochtige papieren vormen op de klei, breng er engobe overheen aan en trek het papier eraf.
• Uitsparen met was: dek een patroon af met was, zodat de engobe daar niet blijft zitten.
• Sgraffito in lagen: breng twee kleuren engobe over elkaar aan en kras op verschillende diepten.

Op biscuitwerk teken je met onderglazuurstiften of schilder je met onderglazuurverf, waarna er een transparant glazuur overheen komt. Welke verf waarvoor geschikt is, lees je in het artikel over keramiekverf. Hoe je glazuur aanbrengt en stookt, staat in keramiek glazuren.

Veelgemaakte fouten met engobe

Projecten om mee te beginnen

• een tegel met een eenvoudig bladmotief – de beste oefening voor vaste lijnen
• een bord met een tekst of datum
• een beker met een motief dat rondom loopt
• een schaal met een stralenpatroon vanuit het midden
• een set onderzetters om verschillende technieken naast elkaar te vergelijken

Hoe je een bord uit een plaat klei vormt, lees je in bord maken van klei. Nog meer ideeën staan in 12 projecten met klei voor beginners.

Engobe en sgraffito: een korte geschiedenis

De naam sgraffito komt van het Italiaanse woord voor ‘krassen’. Byzantijnse en islamitische pottenbakkers krasten al motieven in lichte engobe, en in de Italiaanse renaissance groeide de techniek uit tot een eigen kunstvorm. Ook in de Lage Landen werd eeuwenlang rood aardewerk met wit en geel slib versierd, vaak met een ringeloor. Hetzelfde principe zie je in gevelsgraffito, waarbij motieven in gekleurde pleisterlagen worden gekrast; een bekend voorbeeld is de art-nouveaugevel van het Cauchiehuis in Etterbeek (Brussel).

Zet je liever kant-en-klare keramiek op tafel: onze mokken zijn met de hand geglazuurd, en de glazuurrand en glazuurloop verlopen bij elk exemplaar net iets anders.

Veelgestelde vragen