Japanse keramiek: stijlen, plaatsen en vormen (raku, Hagi, Bizen, Shino)

Korte geschiedenis van de Japanse keramiek

De oudste scherven van de Jōmon-cultuur zijn ongeveer 16.000 jaar oud en behoren tot het vroegste aardewerk ter wereld. Jōmon betekent ‘touwpatroon’, naar de indrukken van koorden in de wanden van de potten. In de Kofun-periode kwamen de draaischijf en de anagama, een tunneloven tegen een helling, vanuit Korea naar Japan. Vanaf de 5e eeuw ontstond zo het hard gestookte, grijze Sue-steengoed. In de middeleeuwen ontstonden de pottenbakkersplaatsen die nu de ‘zes oude ovens’ heten.

In de 16e eeuw veranderde de theeceremonie de smaak. Theemeesters waardeerden sobere, onregelmatige kommen hoger dan foutloos Chinees importporselein. Eind 16e, begin 17e eeuw ontstonden zo raku in Kyoto en Shino en Oribe in de streek Mino. Begin 17e eeuw volgde het eerste Japanse porselein, gemaakt door Koreaanse pottenbakkers die tijdens de Japanse invasies van Korea (1592–1598) als krijgsgevangenen naar Japan waren gebracht. Volgens de overlevering vond een van hen, Yi Sam-pyeong, in 1616 bij Arita op het eiland Kyushu de witte porseleinaarde (kaolien) die daarvoor nodig was.

In de 20e eeuw zette de mingei-beweging van filosoof Yanagi Sōetsu en pottenbakker Hamada Shōji het eenvoudige gebruiksgoed weer in de schijnwerpers. Mashiko, ten noorden van Tokio, werd de bekendste keramiekplaats van die beweging. Keramiek heet in het Japans yakimono, letterlijk ‘gebakken dingen’. Daarom eindigen veel stijlnamen op -yaki, zoals Bizen-yaki of Hagi-yaki.

Imari en de VOC: Japans porselein in Nederland

Japans porselein heeft een bijzondere band met de Nederlandse geschiedenis. Toen de Chinese porseleinhandel rond het midden van de 17e eeuw stilviel door de onrust bij de overgang van de Ming- naar de Qing-dynastie, zocht de VOC vervanging in Japan. Vanaf 1659 verscheepte de compagnie grote partijen porselein uit Arita naar Europa. Nederlandse kooplieden mochten in die tijd handel drijven met Japan, vanuit hun handelspost op het eilandje Deshima (Dejima) bij Nagasaki.

Omdat het porselein via de haven Imari werd verscheept, heet het in Europa Imari-porselein. Kenmerkend zijn kobaltblauw onder het glazuur, ijzerrood en goud. Het verfijnde Kakiemon-decor, met veel witte ondergrond en losse, asymmetrische motieven, werd in de 18e eeuw nagemaakt door Europese porseleinfabrieken zoals Meissen. Vanaf het begin van de 18e eeuw maakten ook Chinese ovens Imari voor de export. Chinees Imari is meestal dunner en witter, met een helderder blauw; hoe je de twee uit elkaar houdt, lees je in Chinees en Japans porselein herkennen. Aziatische keramiek uit vele eeuwen zie je in Nederland onder meer in het Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden.

De belangrijkste stijlen en plaatsen

Bizen, Shigaraki, Seto, Echizen, Tamba en Tokoname vormen samen de ‘zes oude ovens’ (rokkoyō): pottenbakkersplaatsen die sinds de middeleeuwen zonder onderbreking keramiek maken. Onder theeliefhebbers geldt nog altijd de rangorde ‘ichi Raku, ni Hagi, san Karatsu’: eerst raku, dan Hagi, dan Karatsu – de drie stijlen die voor theekommen het hoogst worden gewaardeerd.

Stooktechnieken: anagama, noborigama en raku

Wie naar ‘Japanse stooktechniek’ zoekt, bedoelt meestal raku. Toch bepalen drie manieren van stoken het karakter van Japanse keramiek, en elk geeft een heel ander oppervlak.

Bij alle drie werkt het vuur mee: asaanslag, vlamsporen en rook maken van elk stuk een eenling. Hoe raku precies werkt en waarom raku-kommen eerder kunstvoorwerpen zijn dan dagelijks servies, lees je in raku keramiek: techniek en voedselveiligheid. Een overzicht van glazuren zoals celadon en tenmoku vind je bij soorten glazuur.

Japanse vormen: van chawan tot donabe

Een Japanse tafel bestaat zelden uit één servies. Verschillende vormen, kleuren en oppervlakken staan naast elkaar, bij elkaar gehouden door een rustig kleurenpalet. Dat werkt ook aan een Nederlandse of Belgische tafel: combineer gerust kommen en schaaltjes uit verschillende series, zolang ze in kleur bij elkaar passen. Hoe je matcha in een chawan opklopt, staat in matcha maken.

Japans serveren: zo dek je de tafel

Een klassieke maaltijd thuis volgt het principe ichijū-sansai, ‘één soep, drie gerechten’, met rijst en ingelegde groenten erbij. Voor de tafel gelden een paar eenvoudige regels:

• Elk gerecht krijgt een eigen kom of schaaltje: een rijstkom, een soepkom, een bord voor vis of vlees en kleine schaaltjes voor groenten en tsukemono (ingelegde groenten).
• De rijst staat links vooraan en de misosoep rechts vooraan; het hoofdgerecht staat daarachter rechts, bijgerechten achteraan links of in het midden.
• De eetstokjes liggen dwars voor je bord op een stokjessteun, met de punten naar links.
• Vormen en oppervlakken mogen wisselen – rond naast vierkant, mat naast glanzend – zolang de kleuren rustig blijven.
• Lege ruimte hoort erbij: vul borden en kommen nooit tot de rand.
• Het servies volgt het seizoen: in de zomer licht en luchtig, soms glas; in de winter donkere, dikwandige keramiek die de warmte vasthoudt.

Daarvoor gebruik je kommen en schaaltjes in verschillende maten, sojasausschaaltjes en een ramenkom van 900 ml voor noedelsoep. In de sushiset voor 2 personen zitten naast twee borden en twee sojasausschaaltjes ook twee stokjessteunen. Recepten vind je onder meer in sushi maken.

Keramiek en de theeceremonie: de schoonheid van het eenvoudige

Geen traditie heeft de Japanse smaak voor keramiek zo sterk gevormd als de theeceremonie (chanoyu, ook sadō). Theemeester Sen no Rikyū (1522–1591) gaf de voorkeur aan sobere, licht onregelmatige kommen met zichtbare sporen van hand en vuur, en liet de dakpannenmaker Chōjirō de eerste raku-kommen maken. Uit die houding groeide de esthetiek van wabi-sabi, waarin onvolmaaktheid en sporen van de tijd juist waarde hebben. Zelfs een gebroken kom gooi je niet weg: je herstelt hem met urushi-lak en goud. Die techniek heet kintsugi.

Meer hierover lees je in wabi-sabi in huis en aan tafel en in de Japanse theeceremonie thuis.

Japanse keramiek onderhouden

• Ongeglazuurd steengoed zoals Bizen of Shigaraki en poreuze glazuren zoals Hagi nemen water, vet en geurtjes op. Dompel zulke stukken voor gebruik even in water, was ze daarna met de hand af en laat ze helemaal drogen voordat ze de kast in gaan; anders krijg je schimmelvlekjes en een muffe geur.
• Raku heeft een poreuze scherf en kan slecht tegen temperatuurwisselingen. Was raku-kommen alleen met de hand en gebruik ze voor af en toe een kom thee of als decoratie.
• Porselein uit Arita en geglazuurd steengoed zijn meestal stevig en makkelijk in het onderhoud. Stukken met goud of opglazuurschildering (Imari, Kutani) horen niet in de magnetron en was je beter met de hand.
• Met kintsugi herstelde stukken was je lauwwarm met de hand: niet laten weken en nooit in de vaatwasser of de magnetron.
• Waardevolle verzamelstukken was je altijd met de hand, ook als ze technisch tegen de vaatwasser kunnen.

Voor dagelijks servies van dicht, geglazuurd steengoed (stoneware) gelden de gewone regels. Die vind je op de pagina onderhoud van keramiek en porselein.

Keramiek in Japanse stijl herkennen en kiezen

• bekers zonder oor (yunomi) en kommen in plaats van kop en schotel
• aardse, levendige glazuren: grafiet, roest, celadon, melkwit en asglazuren
• een ongeglazuurde voet waaraan je de scherf ziet
• glazuurlopers en een glazuurrand die niet helemaal tot onderaan doorloopt
• gedekte kleuren die ook zonder bijpassend decor goed samengaan
• bij originelen: een stempel van de oven of werkplaats op de bodem en een houten kistje met opschrift (tomobako)

Japanse originelen uit bekende werkplaatsen zijn duur en vaak verzamelobjecten. Voor elke dag kies je keramiek die door Japan is geïnspireerd: de theebeker zonder oor (yunomi) van 250 ml, de matcha kom (chawan) met een doorsnede van 12 cm of de theekommen Nevel in een set van vier. Alle drie zijn van dicht steengoed, met de hand geglazuurd, vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron. Elk stuk heeft zijn eigen glazuurverloop.

Veelgestelde vragen