Soorten keramiek: wat is steengoed, aardewerk, porselein en terracotta?

Wat is keramiek? De definitie

Keramiek is een anorganisch, niet-metallisch materiaal dat wordt gemaakt van een kneedbare massa – meestal klei – en door bakken blijvend hard wordt. Het woord komt van het Griekse ‘keramos’, klei en aardewerk; de Kerameikos was in het oude Athene de wijk van de pottenbakkers.

Bij het bakken gebeurt iets wat je niet meer kunt terugdraaien. Eerst verdampt het water, rond 500–600 °C verandert de kristalstructuur van de kleimineralen, en klei wordt keramiek. Bij hogere temperaturen smelten de vloeimiddelen in de massa en kitten ze de deeltjes aan elkaar: dat heet sinteren. Hoe verder de massa sintert, hoe dichter, harder en waterdichter de scherf wordt (zo heet het gebakken lichaam van een stuk keramiek).

Op basis daarvan zijn er twee grote groepen: keramiek met een poreuze scherf die water opneemt, zoals terracotta, wit aardewerk en faience, en keramiek met een dichte scherf, zoals steengoed en porselein. Naast deze gebruikskeramiek bestaat er technische keramiek van zuivere oxiden, bijvoorbeeld voor keramische messen, tandkronen en bougies.

Waar is keramiek van gemaakt?

De basis van bijna alle gebruikskeramiek is klei: heel fijne kleimineralen zoals kaoliniet, die met water kneedbaar worden. Afhankelijk van de soort komen daar bij:

• kwarts als geraamte, dat de vorm bij het drogen en bakken stabiel houdt
• veldspaat als vloeimiddel, dat in de oven smelt en de scherf dichter maakt
• chamotte, gebakken en gemalen klei, voor grove massa’s die goed tegen hitte kunnen
• kaolien, een heel zuivere, wit bakkende klei – het hoofdbestanddeel van porselein

Klassiek hard porselein bestaat ongeveer voor de helft uit kaolien en voor een kwart elk uit kwarts en veldspaat. Glazuur is een dun laagje glas van kwarts, vloeimiddelen en kleurende metaaloxiden: kobalt kleurt blauw, ijzer afhankelijk van de brand bruin, groen of zwart. Gespikkelde klei bevat fijne korreltjes met ijzer of mangaan, die bij het bakken als stipjes door het glazuur komen. Hoe van deze grondstoffen een mok wordt, lees je in hoe wordt keramiek gemaakt.

Soorten keramiek vergeleken: de tabel

De vuistregel: hoe hoger gebakken en hoe dichter de scherf, hoe minder water hij opneemt en hoe beter hij tegen de vaatwasser, de magnetron en vorst kan. Voor dagelijks gebruik zijn steengoed en porselein daarom de stevigste keuze.

Wat is steengoed, en waarom heet het ook stoneware?

Steengoed is keramiek die op ongeveer 1200–1300 °C zo ver sintert dat de scherf dicht en hard als steen wordt en nauwelijks nog water opneemt – vandaar de naam. In Nederlandse en Belgische winkels heet het meestal stoneware, het Engelse woord; in Vlaanderen hoor je ook gres, naar het Franse grès. Het gaat telkens om hetzelfde materiaal. Servies van steengoed is stevig, zwaarder dan porselein, houdt warmte goed vast en kan in het dagelijks gebruik beter tegen een stootje dan poreuze keramiek. Aardse, gespikkelde of vloeiende glazuren zijn typisch.

Ook in de Lage Landen heeft steengoed een lange geschiedenis. Zoutgeglazuurde kannen uit Raeren, in de huidige Oostkantons, en uit het Rijnland waren vanaf de late middeleeuwen overal in gebruik, zoals de bekende baardmankruik. En de grijs-blauwe Keulse pot waarin vroeger zuurkool of snijbonen werden ingemaakt, is ook zoutgeglazuurd steengoed – meer over inmaken in zuurkool maken in een stenen pot.

Onze mokken, borden en ovenschalen ontstaan in ons atelier eveneens uit gespikkeld steengoed. In de tweede brand, die twaalf uur duurt en eindigt op 1250 °C, sintert de scherf tot dicht steengoed dat minder dan 1% water opneemt, en smelt het glazuur – dat we met de hand aanbrengen door elk stuk erin te dompelen – er stevig mee samen.

Verschil tussen aardewerk en steengoed

De namen klinken heel anders, maar in de winkel liggen ze vaak naast elkaar. Een ezelsbruggetje: steengoed is dicht als steen, aardewerk zuigt als aarde.

Wat is beter: aardewerk, steengoed of porselein?

Dat hangt af van waarvoor je het gebruikt:

• dagelijks servies voor de vaatwasser en de magnetron: steengoed of porselein, omdat beide dicht gebakken zijn
• een koffietafel met fijne kopjes: porselein, dunwandig en licht
• de oven: ovenschalen van steengoed die uitdrukkelijk als ovenbestendig zijn aangeduid
• beschilderd decoratief servies en stukken voor bijzondere gelegenheden: aardewerk en faience, licht en goed te beschilderen
• kamerplanten: ongeglazuurde terracotta als de aarde snel moet opdrogen, geglazuurde keramiek als ze langer vochtig mag blijven

Aardewerk is niet slechter, wel gevoeliger: is het glazuur beschadigd, dan trekt vocht in de poreuze scherf. Voor dagelijks gebruik gaat dicht gebakken steengoed langer mee.

Porselein: de fijnste keramiek

Porselein is keramiek van kaolien, kwarts en veldspaat, die zo hoog wordt gebakken dat de scherf glasachtig dicht, wit en in een dunne wand doorschijnend wordt. In de 17e eeuw bracht de VOC grote hoeveelheden Chinees porselein naar de Republiek; Delftse plateelbakkers imiteerden het in wit geglazuurd aardewerk met blauwe beschildering – het begin van Delfts blauw. Echt hard porselein maken lukte in Europa pas in 1708; twee jaar later werd in Meissen de eerste Europese porseleinfabriek opgericht.

Hard porselein krijgt een gladbrand op ongeveer 1400 °C, andere soorten worden lager gebakken. Beenderporselein (bone china) bevat beenderas en is daardoor heel wit en doorschijnend. Ons porselein krijgt een gladbrand op 1280 °C, is dunwandig en licht doorschijnend. Hoe je porselein van andere keramiek onderscheidt, lees je in verschil tussen keramiek en porselein.

Terracotta, faience, majolica en plateel

Terracotta betekent letterlijk ‘gebakken aarde’: rood bakkende klei, laag gebakken en meestal ongeglazuurd. Door de poreuze scherf verdampt water door de wand – prettig voor planten die het liefst droog staan. In de winter wordt dat een nadeel, want bevriezend water drukt de scherf kapot.

Faience en majolica zijn aardewerk met een wit, dekkend tinglazuur waarop in kleur wordt geschilderd. Majolica dankt zijn naam aan Mallorca, het eiland waarlangs Spaans-Moorse keramiek naar Italië werd verhandeld; faience is genoemd naar de Italiaanse stad Faenza. Delfts blauw is de Nederlandse tak van deze familie, en beschilderd aardewerk heet in Nederland ook plateel, zoals het Gouds plateel. Deze stukken zijn vooral decoratief en horen door de poreuze scherf eerder in de afwasteil dan in de vaatwasser.

Chamotte en porcellanato: ook keramiek

Chamotte is gebakken en gemalen klei die aan verse klei wordt toegevoegd. Het maakt de massa steviger, beperkt de krimp en maakt haar beter bestand tegen temperatuurwisselingen. Je vindt het in grove klei voor grote potten, in ovenstenen en in klei voor raku.

Porcellanato is een heel dichte, fijnkorrelige keramiek, vooral voor tegels: de massa wordt onder hoge druk geperst en op ongeveer 1200–1250 °C gebakken. Volgens de tegelnorm neemt porcellanato hooguit 0,5% water op en kan het daardoor goed tegen vorst en slijtage. Kies je voor het terras tussen ‘keramische tegels’ en ‘porcellanato’, dan vergelijk je meestal hetzelfde: keramische terrastegels zijn doorgaans 2 cm dik porcellanato. Voor servies speelt porcellanato geen rol; daar heet het dichte materiaal gewoon steengoed.

Eigenschappen van keramiek

• hard: geglazuurde oppervlakken zijn harder dan het staal van bestek – grijze strepen zijn daarom metaalafslijting, geen krassen
• hittebestendig: geschikt voor ovenschalen, kachels en tegels
• chemisch bestendig en smaakneutraal: een glazuur voor servies geeft geen eigen smaak af
• warmte vasthouden: dikwandig steengoed houdt eten lang warm als je het voorverwarmt
• elektrisch isolerend: daarom zijn isolatoren in hoogspanningsleidingen vaak van porselein
• bros: keramiek breekt bij een stoot en is gevoelig voor snelle temperatuurwisselingen
• verschillend poreus: van vrijwel dicht bij porselein tot sterk zuigend bij terracotta

Waarom keramiek bij temperatuurwisselingen barst, lees je in waarom keramiek barst; hoe je grijze strepen van bestek weghaalt in grijze strepen op borden verwijderen.

Soort keramiek herkennen: vijf eenvoudige tests

• Bekijk de voetring: veel stukken zijn onderaan ongeglazuurd. Rood en zanderig wijst op terracotta, wit en krijtachtig op wit aardewerk, grijs, beige of gespikkeld en stevig op steengoed, wit en glad op porselein.
• Lichttest: houd het stuk voor een lamp. Alleen porselein laat in een dunne wand licht door.
• Klanktest: tik met je nagel tegen de rand. Steengoed en porselein klinken helder, aardewerk en terracotta dof.
• Waterdruppel: een druppel op de ongeglazuurde plek trekt bij een poreuze scherf snel in en blijft op een dichte scherf staan.
• Gewicht: steengoed is bij dezelfde maat duidelijk zwaarder dan porselein.

De glazuren van ons steengoed, van Zandmat tot Kobaltblauw, vind je in het overzicht van onze collecties.

Veelgestelde vragen