Keramiek lijmen: waarmee lijm je een mok, bord of bloempot?

Welke lijm voor keramiek? De soorten vergeleken

Eén lijm voor alle keramiek bestaat niet, wel een lijm die bij de schade past. Het hangt ervan af of de breukvlakken precies op elkaar passen, of het stuk gewicht moet dragen en of het later nat of heet wordt of met eten in aanraking komt.

Kort gezegd: voor servies kies je een langzaam uithardende epoxylijm, voor decoratie en kleine passende stukjes volstaat secondelijm, en voor bloempotten werk je met een elastische kit en eventueel siliconenkit.

Wat in de winkel als ‘porseleinlijm’ of ‘keramieklijm’ wordt verkocht, is meestal secondelijm in een speciale dikte of een lijm op basis van oplosmiddelen. Op de achterkant van de verpakking lees je welk type lijm erin zit – en dus wat je van de naad mag verwachten. Let ook op de kleur na het drogen: de meeste lijmen drogen transparant, maar een witte waas van secondelijm valt op een donker glazuur op, en een epoxynaad die na jaren licht vergeelt juist op wit porselein.

Voedselveilig, waterbestendig, vaatwasser­bestendig: wat betekent het?

De termen op de verpakking lijken op elkaar, maar beloven heel verschillende dingen. Een waterbestendige lijm is nog lang niet vaatwasserbestendig, en een vaatwasserbestendige lijm is nog niet voedselveilig.

Goed om te weten: voor lijm bestaat in de EU geen aparte regeling voor contact met voedsel. Alleen de algemene kaderverordening (EG) nr. 1935/2004 geldt: materialen mogen geen stoffen in schadelijke hoeveelheden aan voedsel afgeven. Of een lijm ‘voedselveilig’ is, rust dus altijd op de tests en de verklaring van de fabrikant. Wat de tekens op servies zelf betekenen, lees je in symbolen op servies uitgelegd.

Kun je uit gelijmd servies nog eten en drinken?

Het eerlijke antwoord: dat hangt ervan af waar de naad zit. Stel jezelf drie vragen: raakt de naad eten of drinken, wordt hij heet en moet hij gewicht dragen? Hoe vaker het antwoord ‘ja’ is, hoe eerder het stuk op de plank thuishoort in plaats van op tafel.

Voor alles wat je na het lijmen blijft gebruiken, gelden drie regels:

• was het met de hand af en laat het niet lang weken
• zet het niet in de magnetron (microgolfoven), de oven of op een warmhoudplaatje
• vermijd temperatuurschokken: geen kokend water in een koude mok of kan

Keramiek lijmen: stap voor stap

Je hebt nodig: een langzaam uithardende epoxylijm, isopropylalcohol (bij de drogist of apotheek) of spiritus (in België: brandalcohol), een pluisvrije doek, afplaktape, tandenstokers, wegwerphandschoenen en een bak met zand of rijst om het stuk in te zetten.

• Scherven verzamelen: leg alle stukken op een doek, ook kleine splinters. Ontbreekt er later een, dan blijft er een gat.
• Breukvlakken schoonmaken: was ze met warm water en afwasmiddel, laat ze goed drogen en ontvet ze met isopropylalcohol. Ongeglazuurde terracotta die water heeft opgenomen, laat je het best een nacht drogen.
• Droog passen: zet de stukken zonder lijm in elkaar, bepaal de volgorde en knip alvast stroken tape.
• Lijm mengen: roer beide componenten in de aangegeven verhouding (meestal 1 op 1) grondig door elkaar.
• Dun aanbrengen: met een tandenstoker op één breukvlak. Te veel lijm duwt de stukken uit elkaar en welt uit de naad.
• Samenvoegen en vastzetten: druk de stukken licht tegen elkaar en ga met je nagel dwars over de naad – je mag geen randje voelen. Zet het geheel daarna onder lichte spanning vast met tape, of zet het stuk rechtop in zand of rijst.
• Overtollige lijm weghalen: zolang de lijm zacht is, met een wattenstaafje en isopropylalcohol.
• Laten uitharden: op kamertemperatuur, zonder het stuk te verplaatsen. Langzame epoxylijm is na ongeveer 12 uur belastbaar en na ongeveer 24 uur volledig uitgehard – pas dan gebruik je het stuk weer.

In een koude ruimte hardt epoxy veel trager uit. Werk bij gewone kamertemperatuur, volg de tijden op de verpakking en wacht bij twijfel een dag langer.

Oor van een mok of kopje lijmen

Een afgebroken oor is de schade die je bij mokken en kopjes het vaakst ziet. Het breukvlak is klein, maar het oor werkt als een hefboom. Daarom houdt alleen tweecomponentenlijm een oor blijvend vast; secondelijm is te bros.

• maak beide breukvlakken schoon en vetvrij
• breng de lijm dun aan op de breukvlakken van het oor
• leg de mok op zijn kant met het oor naar boven, zodat het oor met zijn eigen gewicht op de breukvlakken rust
• zet het vast met tape in twee richtingen en laat het 24 uur liggen

Daarna is de mok een goede beker voor pennen, kwasten of keukengerei. Voor hete dranken raden we hem af: de naad wordt bij elke kop koffie warm, en een oor dat loslaat terwijl er 300 ml hete thee in zit, kan brandwonden geven. Voor een kan of theepot geldt dat nog meer – een volle theepot weegt al snel meer dan een kilo.

Een bord of schaal in meerdere stukken lijmen

Hoe meer stukken, hoe belangrijker de volgorde. Begin met de twee grootste scherven en zet de kleinere er een voor een aan. Met een langzame epoxylijm kun je alle stukken in één keer lijmen, zolang je de naden nog kunt bijsturen. Lijm je in etappes, dan tellen kleine verschuivingen op en past het laatste stuk vaak niet meer.

Zet het bord rechtop in een bak met zand of rijst, zodat de zwaartekracht de stukken tegen elkaar houdt, en span aan de voor- en achterkant tape dwars over de naden. Van een mat glazuur krijg je uitgelopen lijm moeilijker weg dan van een glanzend glazuur; plak de randen van de naad daar vooraf af. Ontbrekende splinters vul je achteraf op, zoals in het volgende deel staat.

Schilfer of gat in keramiek opvullen

Ontbreekt er een stukje, dan helpt lijm alleen niet. Het gat vul je met tweecomponentenplamuur of kneedbare epoxy (reparatieklei): die kun je vormen en na het uitharden schuren.

• maak de plek schoon en ontvet hem met isopropylalcohol
• meng de massa en druk hem iets hoger aan dan het oppervlak
• schuur hem na volledige uitharding vlak met waterproof schuurpapier, eerst korrel 400, daarna 800–1000
• dep hem met acrylverf in de kleur van het glazuur en werk hem af met blanke lak – zonder hem te bakken

Aan de drinkrand en op vlakken die eten raken, raden we opvullen af: lak en plamuur zijn geen glazuur. Schuur in plaats daarvan de scherpe rand bij met fijn waterproof schuurpapier of een diamantvijl. Dicht gebakken steengoed en porselein nemen op een klein, glad plekje nauwelijks water op; bij poreus aardewerk trekt vocht wel in de scherf – zulke mokken doe je beter weg. Hoe de materialen verschillen, lees je in soorten keramiek vergeleken.

Een reparatieset voor keramiek uit de bouwmarkt bevat meestal een tweecomponentenvuller en een lak in wittinten. Die is bedoeld voor wastafels, douchebakken en tegels en daar een goede oplossing; op servies gebruik je hem hooguit aan de buitenkant en op de voet.

Antiek porselein of een verzamelstuk lijm je liever niet zelf: een reparatie met gewone lijm verlaagt de waarde. Restauratoren werken met lijmen die je later weer kunt oplossen. Of een stuk waardevol is, verraadt vaak het merkteken op de bodem – meer daarover in merktekens op porselein.

Aardewerk, steengoed of porselein lijmen: de verschillen

De lijm blijft dezelfde, maar de voorbereiding en de valkuilen verschillen per soort keramiek.

Weet je niet zeker wat je in handen hebt, kijk dan naar het breukvlak: een grove, matte en wat zanderige scherf wijst op aardewerk, een dichte, korrelige scherf op steengoed en een fijne, witte, bijna glasachtige breuk op porselein.

Bloempotten, vazen en tuinkeramiek lijmen

Bij potten telt het uiterlijk minder dan de waterdichtheid. Gebroken bloempotten en sierpotten lijm je met een elastische polymeerkit of met epoxylijm; een barst waar water doorheen sijpelt, dicht je daarnaast vanbinnen af met siliconenkit.

• laat terracotta en ongeglazuurde potten helemaal drogen voordat je lijmt – op een vochtige, poreuze scherf houdt geen enkele lijm
• zet de plant niet rechtstreeks in de gelijmde pot, maar laat hem in een plastic kweekpot staan; zo blijven gietwater en wortels weg van de naad
• dicht een vaas met een haarscheur vanbinnen af met siliconenkit of heldere epoxy, of zet er een glas in als binnenvaas
• haal gelijmde potten die buiten staan vóór de eerste vorst naar binnen of naar een beschutte plek: water dat in barsten en naden trekt, zet uit als het bevriest en drukt ze open

Meer over potten in de koude maanden lees je in plantenpotten in de winter. Voor kamerplanten zijn keramische sierpotten zonder gat een goede keuze: ze zijn vanbinnen geglazuurd, en de kweekpot til je er makkelijk uit om water te geven.

Kintsugi: keramiek repareren met goud

Kintsugi, letterlijk ‘verbinden met goud’, is een Japanse reparatietechniek: de breuk wordt gelijmd met urushi, de lak van de Japanse lakboom, en daarna bestrooid met goudpoeder. De breuk wordt niet verstopt maar juist zichtbaar gemaakt – een gedachte die nauw verbonden is met wabi-sabi.

Een gouden naad komt het mooist uit op rustige, aardse glazuren, bijvoorbeeld op theekommen en matchakommen. Door het metaal in de naad mag een stuk met kintsugi nooit in de magnetron.

Haarscheur in een kopje: helpt koken in melk?

Een oud huismiddeltje raadt aan om een kopje met een haarscheur in melk uit te koken. Het melkeiwit kan de fijne spleet een tijdje dichten, zodat hij minder opvalt en niet meer lekt. Een reparatie is het niet: de barst blijft, en elke keer opwarmen kan hem langer maken. Kopjes, mokken en theepotten met een barst gebruik je daarom niet meer voor hete dranken.

Een fijn netwerk van haarlijntjes alleen in het glazuur, craquelé, is iets anders dan een barst door de scherf. Hoe je het verschil ziet en waardoor keramiek eigenlijk barst, lees je in waarom keramiek barst.

Lijmresten van keramiek verwijderen

• Verse epoxylijm: neem hem af met isopropylalcohol of spiritus zolang hij nog zacht is.
• Uitgeharde epoxylijm: verwarm hem met een haardroger (föhn) tot hij zacht wordt en til hem eraf met een plastic schraper of je nagel.
• Secondelijm: week hem los met nagellakremover op basis van aceton en wrijf hem dan weg. Gebakken glazuur kan tegen aceton, verf die niet is ingebakken niet.
• Geen metalen mesjes: die laten op matte glazuren grijze strepen van metaalafslijting achter. Die strepen verwijder je met een pasta van zuiveringszout en water.

Hoe je grijze strepen van messen en vorken kwijtraakt, lees je in grijze strepen op borden verwijderen.

Wanneer lijmen niet de moeite waard is

Lijmen loont voor stukken met een verhaal, voor decoratie en voor stukken waarvan de naad niet met eten, hitte of veel gewicht te maken krijgt. In deze gevallen vervang je het stuk beter:

• ovenschalen, bakvormen en theepotten met een barst – hitte en temperatuurwisselingen kunnen ze laten springen
• servies dat elke dag in de vaatwasser moet
• borden waarop je snijdt en kinderservies
• aardewerk met schilfers aan de binnenkant

Scherven en stukken die niet meer te redden zijn, horen bij het restafval en niet in de glasbak (in België: de glasbol) – meer daarover in keramiek weggooien. Een nieuwe favoriete mok vind je bij onze keramische mokken, voordeliger ook in de outlet met tweede keus: stukken met een kleine cosmetische afwijking in het glazuur, volledig bruikbaar, vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron. Hoe je steengoed zo onderhoudt dat het lang meegaat, lees je in onze onderhoudstips.

Veelgestelde vragen