Porselein: merken en verzamelen
Merktekens op porselein herkennen: zo lees en dateer je ze
Merktekens op porselein lees je stap voor stap: eerst het fabrieksmerk, dan een plaats- of landvermelding zoals ‘Bavaria’ of ‘Made in Germany’, en tot slot nummers, schilderstekens en eventuele streepjes. In deze uitleg lees je hoe merken onder en op het glazuur ontstaan, hoe je een stuk grof dateert, welke merken het vaakst worden nagemaakt en waar je in Nederland en België hulp krijgt.
Wat staat er op de bodem? De onderdelen van een merkteken
Een merkteken, ook wel bodemmerk of stempel genoemd, is een teken op de onderkant dat de maker aanduidt. Vaak staan er meer gegevens bij die helpen om een stuk te plaatsen:
| Onderdeel | Wat het vertelt |
|---|---|
| Fabrieksmerk | de maker, als teken, monogram of naam – het onderdeel dat het vaakst wordt nagemaakt |
| Plaats- of landvermelding | herkomst en een grove datering, zoals ‘Selb’, ‘Bavaria’ of ‘Germany’ |
| Handelsmerk | de winkel of opdrachtgever, niet per se de maker |
| Eigendomsmerk | de vroegere eigenaar, zoals een hof, hotel, rederij of kantine |
| Vorm- of modelnummer | de vorm, soms met een cijfer voor de maat |
| Decornaam of decornummer | het decor op die vorm; daarmee zoek je gericht naar aanvullingen |
| Schildersteken of initialen | wie het stuk beschilderde; bij Royal Delft staan ze links onder het merk |
| Kwaliteitsteken | tweede keus, bijvoorbeeld een of meer streepjes door het merk |
| Beschermingsvermelding | ‘Déposé’, ‘Gesetzlich geschützt’, ‘Rd No’ of ‘D.R.P.’: het ontwerp was wettelijk beschermd |
Onder het glazuur, op het glazuur of ingedrukt?
Hoe een merk is aangebracht, zegt veel over de maker en soms over de echtheid. Grote manufacturen zoals Meissen en KPM Berlin zetten hun merk onder het glazuur, in kobaltblauw. Bij hoge temperatuur gebakken kleuren onder het glazuur heten in de handel ook wel grand feu, kleuren die later op het glazuur worden ingebrand petit feu.
| Soort merk | Zo herken je het | Voorbeelden |
|---|---|---|
| Onder het glazuur | ligt glad onder de glazuurlaag; je voelt het niet en kunt het niet wegkrassen; meestal blauw, groen of zwart | gekruiste zwaarden van Meissen, scepter van KPM, bindenschild van Augarten |
| Op het glazuur | ligt op de glazuurlaag, is soms licht voelbaar en kan slijten; in emailkleur of goud | decor- en winkelmerken, merken van porseleinschilders |
| Ingedrukt | in de zachte massa gedrukt, voelbaar als verdieping | ruitenschild van Nymphenburg, jaartekens van Meissen |
| Ingekrast | met een stift in de massa gekrast, onregelmatige lijnen | vormnummers, de letters M.O.L. op Loosdrechts porselein |
| Stempel of transfer | gelijkmatig en scherp begrensd, gebruikelijk bij grote oplagen | merken van veel porseleinfabrieken uit de twintigste eeuw |
Strijk met je vingertop over het merk: een licht verhoogd merk ligt op het glazuur, een verdieping is ingedrukt en een volkomen glad merk ligt eronder. Dat is meer dan een detail. Een merk op het glazuur op een zogenaamd Meissen-stuk is een waarschuwing, want Meissen merkt onder het glazuur.
Landvermeldingen: zo dateer je porselein grof
Landvermeldingen zijn de eenvoudigste hulp bij het dateren. Ze bakenen een periode af, maar vervangen niet de vergelijking met de merken van de fabrikant zelf.
| Vermelding | Periode bij benadering | Achtergrond |
|---|---|---|
| geen land | vaak vóór 1887–1891, maar niet altijd | veel manufacturen merkten alleen met hun eigen teken |
| ‘Germany’, ‘England’, ‘Made in Germany’ | meestal na 1887–1891 | een Britse merkenwet van 1887 en een Amerikaanse douanewet uit 1890, van kracht sinds 1891, eisten een land van herkomst |
| ‘Made in England’ | vooral twintigste eeuw | de uitgebreide vorm verving het losse ‘England’ |
| ‘Bavaria’ | geen vaste periode | staat voor Beieren, niet voor een fabrikant |
| ‘Saar Basin’ | 1920–1935 | het Saargebied onder bestuur van de Volkenbond |
| ‘US-Zone’, ‘Germany US-Zone’ | 1945–1949 | gemaakt in de Amerikaanse bezettingszone, waartoe Beieren hoorde |
| ‘West Germany’, ‘W. Germany’ | 1949–1990 | de Bondsrepubliek vóór de hereniging |
| ‘Made in GDR’ en andere vermeldingen uit de DDR | 1949–1990 | Oost-Duits porselein, vaak voor de export |
| ‘Nippon’ | 1891–1921 | Japans porselein; daarna eisten de Amerikaanse douaneregels ‘Japan’ |
| ‘Made in Occupied Japan’ | 1947–1952 | Japan tijdens de Amerikaanse bezetting |
| ‘D.R.P.’ of ‘DBP’ | D.R.P. tot 1945, DBP vanaf 1949 | Duits octrooi: eerst Deutsches Reichspatent, daarna Deutsches Bundespatent |
| ‘Rd No’ met een nummer | vanaf 1884 | een in Groot-Brittannië geregistreerd ontwerp; het nummer geeft het registratiejaar |
Dit zijn vuistregels: fabrikanten gebruikten merken verschillend lang, en hetzelfde merk komt in meerdere kleuren voor. Wat ‘Bavaria’ en andere Duitse vermeldingen precies zeggen, lees je ook in Europese porseleinmerken.
Merktekens van bekende fabrieken
| Fabriek | Merkteken | Hulp bij het dateren |
|---|---|---|
| Meissen | gekruiste zwaarden in blauw onder het glazuur | stip tussen de grepen 1763–1774, ster 1774 tot rond 1815, knopjes aan de grepen tot 1924, stip tussen de klingen 1924–1934, jaartekens vanaf 1948 |
| Sèvres | twee gespiegelde, verstrengelde L’en | jaarletter tussen de L’en: de A staat voor 1753 |
| KPM Berlin | blauwe scepter onder het glazuur | sinds 1763; de kleur van een extra rijksappel zegt iets over het soort decor |
| Nymphenburg | ingedrukt ruitenschild | sinds 1754 |
| Fürstenberg | blauwe F | sinds 1753, tegenwoordig met kroon |
| Augarten (Wenen) | blauw bindenschild | de huidige manufactuur sinds 1923 |
| Royal Copenhagen | drie golflijnen | manufactuur sinds 1775 |
| Hutschenreuther | firmanaam met ‘Hohenberg’ of ‘Selb’ | Hohenberg vanaf 1822, Selb vanaf 1857; vaak met ‘Bavaria’ |
| Villeroy & Boch | firmanaam, vaak met een plaats als Mettlach | ‘1748’ is het oprichtingsjaar, geen productiejaar |
| Royal Delft | fles, monogram JT en ‘Delft’ | jaarletters sinds 1879; aardewerk, geen porselein |
Uitgebreid, met dateringstabellen, vind je deze merken in Meissen porselein en de gekruiste zwaarden, de stempels van Villeroy & Boch en de jaarletters van Royal Delft.
Nederlandse en Belgische merken
Op de tweedehandsmarkt in Nederland en België kom je naast Duits en Frans porselein veel aardewerk en porselein van eigen bodem tegen. Een paar houvasten:
- Haags porselein (1776–1790) draagt een ooievaar, het symbool van Den Haag. De fabriek beschilderde vooral wit porselein uit Ansbach en Doornik.
- Weesper porselein (1759–1770) heeft gekruiste zwaarden met drie bolletjes ertussen – niet te verwarren met Meissen. Op Loosdrechts porselein (1774–1784) staan de letters M.O.L., op Amstelporselein (1784–1814) het woord ‘Amstel’.
- Gouds plateel draagt meestal een fabrieksnaam of fabrieksmerk, vaak met ‘Gouda’ of ‘Holland’, een decornaam en nummers; meer in Gouds plateel herkennen.
- Voor Maastrichts aardewerk, Boch Frères uit La Louvière en Makkum zijn er eigen artikelen: Maastrichts aardewerk, Boch Frères Keramis en Makkumer aardewerk.
Namaak en misleidende merken
Nagemaakt werden vooral dure en geliefde merken, met de gekruiste zwaarden van Meissen voorop. Let op deze waarschuwingen:
- Het merk ligt op het glazuur, terwijl de fabrikant onder het glazuur merkt.
- Merk, vorm en decor passen niet bij elkaar in de tijd, zoals een achttiende-eeuws merk op een vorm uit de twintigste eeuw.
- Alleen letters in plaats van een teken: de letters KPM gebruikte Meissen al in de jaren 1720, en ook andere fabrieken voerden die afkorting. Het Berlijnse herkenningsteken is de scepter.
- ‘Dresden’ of ‘MEISSEN’ in letters: dat wijst op schilderateliers en andere fabrieken in en rond Dresden en Meissen, niet op de manufactuur.
- Kopieën uit de negentiende eeuw: het Parijse bedrijf Samson maakte stukken in de stijl van onder meer Sèvres en Meissen. Ook het bindenschild van Wenen en de gekroonde N van Capodimonte staan op veel latere stukken van andere makers.
- Decor en merk van verschillende herkomst: porseleinschilders beschilderden wit porselein van anderen. Het fabrieksmerk is dan echt, het decor komt niet uit de fabriek – Haags porselein is daar een bekend voorbeeld van.
- Fantasiemerken: geschenkwaar met verzonnen merken wordt soms als verzamelstuk aangeboden. Chinese regeringsmerken noemen vaak een oudere keizer dan de werkelijke maakperiode; meer daarover in Chinees en Japans porselein herkennen.
- Streepjes door het merk betekenen geen namaak, maar tweede keus of een lagere sortering – of bij Meissen ook wit verkocht porselein.
Merktekens op porselein lezen: stap voor stap
- Licht en loep: bekijk de bodem bij daglicht met een loep.
- Fotograferen: maak scherpe foto’s van het merk, de nummers, de voorkant en de achterkant.
- Noteren: schrijf alle tekens, woorden en nummers precies over, ook toevoegingen als ‘Bavaria’ of ‘Déposé’.
- Techniek bepalen: ligt het merk onder of op het glazuur, is het ingedrukt of ingekrast?
- Land en periode: gebruik de landvermelding uit de tabel hierboven om de periode af te bakenen.
- Vergelijken: gebruik merkenboeken, online merkendatabanken, de online collecties van musea en de archieven van veilinghuizen. Voor Delfts aardewerk verwijst Royal Delft naar de merkendatabase van delftsaardewerk.nl.
- Samenhang controleren: passen vorm, decor, schilderwijze en scherf bij de periode die het merk aangeeft?
- Deskundigen vragen: veel veilinghuizen in Nederland en België geven op basis van foto’s een eerste schatting. Een taxatierapport voor een erfenis of verzekering laat je in Nederland maken door een taxateur van de Federatie TMV.
Op nieuw servies staan naast het merk vaak symbolen voor vaatwasser, magnetron of oven, en het glas-en-vorksymbool voor contact met voedsel. Wat die tekens betekenen, lees je in symbolen op servies.
Nieuw porselein voor elke dag
Of het nu een erfstuk is of een vondst uit de kringloop: oud porselein vertelt een verhaal. Voor dagelijks gebruik mag het eenvoudig zijn. Ons witte porselein krijgt een gladbrand op 1280 °C, is dunwandig, licht doorschijnend, vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron, in Porseleinwit en met Celadon-glazuur – bijvoorbeeld als kop en schotel of koffieservies.
Kopjes, borden en koffieservies van wit porselein voor elke dag.
Bekijk het porseleinVeelgestelde vragen
Hoe kom je erachter van welke fabriek je porselein is?
Lees het merkteken volledig – teken, firmanaam, plaats, toevoegingen en nummers – en vergelijk het met merkenboeken, online databanken of museumcollecties. Lukt dat niet, vraag dan een veilinghuis of taxateur.
Wat betekent ‘Bavaria’ op porselein?
‘Bavaria’ staat voor Beieren, niet voor een fabrikant. Wie het stuk maakte, staat als firmanaam of plaatsnaam naast het woord.
Wat betekent ‘West Germany’ op porselein?
Dat het stuk uit de Bondsrepubliek Duitsland komt van vóór de hereniging, dus ongeveer uit de jaren 1949 tot 1990.
Wat betekent ‘Nippon’ op porselein?
‘Nippon’ is de Japanse naam voor Japan. Het staat vooral op Japans exportporselein uit de jaren 1891 tot 1921; daarna werd ‘Japan’ voorgeschreven.
Hoe zie je of een merk onder het glazuur zit?
Een merk onder het glazuur is volkomen glad en laat zich niet voelen of wegkrassen. Een merk op het glazuur is vaak licht voelbaar en kan slijten; een ingedrukt merk voel je als verdieping.
Wat betekenen streepjes door het merkteken?
Meestal zijn het slijpstreepjes voor tweede keus of een lagere sortering. Bij Meissen kreeg ook wit verkocht porselein een streep.
Is porselein zonder merkteken minder waard?
Niet per se. Veel oud porselein en aardewerk is ongemerkt, zeker van vóór de negentiende eeuw. Dan bepalen vorm, decor, scherf en staat wat een kenner erover kan zeggen.
Bestaat er een database met porseleinmerken?
Ja, naast merkenboeken zijn er online databanken met afbeeldingen van merktekens. De online collecties van musea en de archieven van veilinghuizen helpen ook; voor Delfts aardewerk is er delftsaardewerk.nl.
Wit porselein voor koffie, thee en de gedekte tafel – in Porseleinwit en Celadon.
Bekijk het porselein
