Waarom barst keramiek? Temperatuurschok, haarscheurtjes en schilfers
Keramiek barst meestal door een temperatuurschok of door een stoot die je aan de mok of het bord eerst niet ziet. Hier lees je hoe je een barst door de scherf onderscheidt van craquelé in het glazuur en van een schilfer, hoe je een haarscheur herkent, wanneer je een stuk beter wegdoet en hoe je barsten voorkomt.
Barst, haarscheur, craquelé of schilfer: de verschillen
| Schade | Zo ziet het eruit | Vaak de oorzaak | Wat doe je ermee |
|---|---|---|---|
| Barst door de scherf | een lijn door de hele wand, het stuk lekt vaak | temperatuurschok, stoot | wegdoen |
| Haarscheur | een fijne lijn die je tegen het licht ziet; het stuk klinkt dof | kleine stoot, spanning, temperatuurschok | niet meer gebruiken voor iets heets |
| Craquelé | een fijn netwerk van lijntjes, alleen in het glazuur | het glazuur krimpt bij het afkoelen meer dan de scherf | bij decoratie geen probleem; op vlakken die eten raken goed bekijken (zie hieronder) |
| Schilfer | aan de rand ontbreekt een stukje glazuur of scherf | stoot tegen de kraan, het aanrecht of ander servies | de scherpe rand gladschuren of het stuk vervangen |
| Afbladderend glazuur | het glazuur laat in schilfers los, vaak aan de randen | het glazuur past niet bij de scherf, een productiefout | wegdoen |
Niet elke lijn is schade. Een onregelmatige glazuurrand, glazuurloop en spikkels horen bij het karakter van met de hand geglazuurde keramiek: ze zitten in het glazuur, niet in de scherf, en je nagel blijft er niet aan haken.
Temperatuurschok: de belangrijkste reden dat keramiek barst
Keramiek geleidt warmte slecht. Wordt de ene plek veel sneller warm dan de andere, dan zet die plek meer uit en ontstaat er spanning in het materiaal. Is die spanning groter dan de scherf aankan, dan barst hij – soms meteen, soms pas weken later vanuit een haarscheur die bij de eerste schok is ontstaan.
Typische situaties:
- kokend water in een mok die net uit een koude auto, van het balkon of uit de koelkast komt
- een ovenschaal uit de koelkast in een voorverwarmde oven
- een hete schaal op een nat aanrecht, een stenen werkblad of een koude vensterbank
- koud water in een hete schaal om die snel te laten weken
- servies op de kookplaat of boven een open vlam, terwijl het daar niet voor gemaakt is
Zo voorkom je het: laat koude schalen op kamertemperatuur komen, of zet ze in de koude oven en warm ze samen op. Zet hete schalen op een houten plank of een droge onderzetter. Spoel mokken en theepotten eerst om met warm water voordat je er iets heets in schenkt, zeker in de winter. Onze ovenschalen van steengoed (ovenschotels) zijn ovenbestendig tot 250 °C, borden en kommen tot 220 °C – maar ook een hoge temperatuurgrens beschermt niet tegen een temperatuurschok.
Craquelé: sier of schade?
Craquelé is een netwerk van fijne haarlijntjes in het glazuur. Het ontstaat als het glazuur bij het afkoelen meer krimpt dan de scherf eronder. Soms is dat de bedoeling: bij raku-keramiek kleurt rook de lijntjes donker, en bij een craquelé-effect is het netwerk van lijntjes juist het patroon.
Craquelé kan ook pas na jaren verschijnen. Een poreuze scherf neemt in de loop van de tijd vocht op en zet daardoor een heel klein beetje uit, tot het glazuur het begeeft. Dat gebeurt vooral bij laag gebakken aardewerk en faience, nauwelijks bij dicht gebakken steengoed en porselein.
- craquelé op vazen, beeldjes en sierpotten: geen probleem
- craquelé aan de buitenkant van een mok, ver van je mond: meestal geen bezwaar
- craquelé aan de binnenkant van een mok of kom of op een bord: in de lijntjes blijven etensresten achter, en bij een poreuze scherf trekt er vocht in – zulke stukken gebruik je beter als decoratie
- lijntjes die na verloop van tijd bruin worden: een teken dat koffie of thee in de scherf trekt
Bij oude keramiek waarvan je niet weet waar ze vandaan komt, speelt ook de vraag wat er in het glazuur zit – meer daarover in lood in servies.
Haarscheur herkennen: zo controleer je een mok of bord
- Lichttest: houd het stuk voor een felle lamp en draai het langzaam rond. Een haarscheur zie je als een fijne, donkere of glanzende lijn.
- Klanktest: tik met je nagel of een lepel zacht tegen de rand. Onbeschadigde keramiek klinkt helder, een gebarsten stuk dof of rammelend.
- Watertest: vul de mok met water en zet hem een uur op droog keukenpapier. Een natte plek verraadt een barst die helemaal doorloopt.
- Aanzet van het oor: kijk goed onderaan het oor – daar beginnen barsten opvallend vaak.
- Rand: ga met je vinger over de rand en voel of er schilfers zijn.
Magnetron, vaatwasser, oven: waar barsten ontstaan
In de magnetron wordt water heet dat in een barst of een poreuze scherf is getrokken. De stoom kan een bestaande haarscheur groter maken. Wordt een stuk in de magnetron heel heet terwijl het eten erin lauw blijft, dan neemt het water op en hoort het er niet meer in.
In de vaatwasser ontstaan schilfers vooral door stoten: borden die tegen elkaar slaan en mokken die bij het inruimen tegen het rek stoten. Ruim zo in dat niets elkaar raakt. Meer over voorzichtig afwassen lees je in porselein in de vaatwasser en de magnetron.
In de oven barsten schalen bijna altijd door een temperatuurwisseling, zelden door de hitte zelf. Een ovenschaal met een haarscheur doe je weg: in de hitte kan de barst plotseling doorlopen.
Vorst: waarom bloempotten in de winter barsten
Water zet bij het bevriezen ongeveer een tiende van zijn volume uit. Trekt het in een poreuze scherf, dan drukt het die van binnenuit open – daarom springen ongeglazuurde terracotta potten in de winter zo vaak. Dicht gebakken steengoed neemt veel minder water op, maar ook dan kan natte, bevriezende aarde de pot van binnenuit openduwen, vooral als die naar boven toe smaller wordt. Met de natte winters en de nachtvorst in Nederland en Vlaanderen is dat geen theoretisch risico.
- haal plantenpotten vóór de eerste nachtvorst naar binnen of naar een beschutte, droge plek
- zet potten die buiten blijven op pootjes, zodat ze niet in het water staan
- bewaar lege potten ondersteboven en droog
Onze grote plantenpotten zijn bedoeld voor binnen en voor beschutte plekken. Hoe je kuipplanten veilig laat overwinteren, lees je in plantenpotten in de winter.
Wanneer doe je gebarsten servies weg?
- de barst loopt door de hele wand of het stuk lekt
- een schilfer aan de rand is scherp
- op vlakken die eten raken, zit craquelé dat verkleurt
- het glazuur bladdert af
- aan de aanzet van het oor zit een barst – het oor kan afbreken als er iets heets in zit
- een ovenschaal of bakvorm heeft een barst
Afgedankte stukken kunnen nog dienen als potje voor keukenkruiden, als kwastenbeker of als sieradenschaaltje. Wat je kunt lijmen en wat je daarna nog op tafel kunt gebruiken, lees je in keramiek lijmen; wat niet meer te redden is, hoort bij het restafval – zie keramiek weggooien.
Stevige keramiek: waar let je op bij het kopen?
- Dicht gebakken steengoed en porselein nemen nauwelijks water op en zijn sterker dan poreus aardewerk en terracotta.
- Gebruik voor de oven alleen schalen die uitdrukkelijk als ovenbestendig zijn aangeduid, geen gewone borden.
- Let op een gelijkmatige wanddikte: stukken met heel ongelijke wanden zijn gevoeliger voor temperatuurwisselingen.
- Kijk naar de symbolen voor vaatwasser, magnetron en oven – uitgelegd in symbolen op servies.
De tweede brand van ons gespikkelde steengoed duurt twaalf uur en eindigt op 1250 °C. Bij die temperatuur sintert de scherf tot dicht steengoed dat minder dan 1% water opneemt, en smelt het glazuur er stevig mee samen. Hoe steengoed, aardewerk en porselein verschillen, lees je in soorten keramiek.
Dicht steengoed voor elke dag: mokken, borden en ovenschalen, vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron.
Bekijk het serviesVeelgestelde vragen
Waarom barstte mijn mok toen ik er heet water in schonk?
Meestal door een temperatuurschok, omdat de mok koud was, of door een haarscheur die er al zat. Spoel een koude mok eerst om met warm water voordat je er iets heets in schenkt.
Kun je nog drinken uit een mok met een haarscheur?
Voor hete dranken liever niet: de barst kan door de warmte plotseling groter worden, en in de spleet hoopt vuil zich op. Als pennenbeker of plantenpotje kan de mok nog mee.
Wat is craquelé?
Een netwerk van fijne haarlijntjes, alleen in het glazuur. Het ontstaat als het glazuur bij het afkoelen meer krimpt dan de scherf, en bij sommige glazuren is het de bedoeling.
Is craquelé op servies erg?
Aan de buitenkant en op decoratie niet. Op vlakken die eten raken, blijven in de lijntjes etensresten achter en trekt bij een poreuze scherf vocht in – zulke stukken gebruik je beter als decoratie.
Hoe herken je een haarscheur?
Houd het stuk tegen het licht, tik zacht tegen de rand en zet het gevuld met water op keukenpapier. Een fijne lijn, een doffe klank of een natte plek wijzen op een barst.
Waarom is mijn ovenschaal in de oven gebarsten?
Bijna altijd door een temperatuurwisseling: koud in een hete oven, heet op een koud, nat oppervlak of koud water in een hete schaal.
Kun je haarscheurtjes in keramiek repareren?
Niet zo dat het stuk weer volledig te belasten is. Huismiddeltjes zoals uitkoken in melk dichten de barst maar tijdelijk; bij decoratie kun je een barst met lijm verstevigen.
Kan keramiek tegen vorst?
Dat hangt af van de scherf: poreuze terracotta barst bij vorst makkelijk, dicht steengoed is sterker, maar natte, bevriezende aarde kan elke pot openduwen. Zet plantenpotten in de winter beschut en droog.
Dicht gebakken steengoed, gebakken op 1250 °C: servies voor de vaatwasser, de magnetron en de oven.
Naar het servies
