Wabi-sabi: de Japanse kunst van imperfectie in huis en aan tafel

Wat betekent wabi-sabi?

Wabi-sabi is een houding waarin iets niet nieuw en foutloos hoeft te zijn om mooi te zijn. Wabi stond oorspronkelijk voor de eenzaamheid van een leven ver van de samenleving en ging later staan voor de schoonheid van het eenvoudige, stille en sobere. Sabi is de schoonheid die met de jaren komt: patina, slijtage, sporen van gebruik. De Amerikaanse auteur Richard Powell vat het idee samen in drie waarheden: niets blijft, niets is af en niets is volmaakt.

Goed om te weten: in Japan zijn wabi en sabi twee aparte, wel verwante begrippen. Als één begrip is ‘wabi-sabi’ vooral in het Westen bekend geworden, zeker sinds het boek van ontwerper Leonard Koren uit 1994, en later via de interieurwereld. In woonbladen en webshops zie je beide schrijfwijzen: wabi-sabi en wabi sabi.

Waar komt wabi-sabi vandaan? Zen en de theeceremonie

Het idee wortelt in het zenboeddhisme en kreeg vorm in de theecultuur. Theemeesters als Murata Jukō en Takeno Jōō ontwikkelden in de 15e en 16e eeuw de wabi-thee; Sen no Rikyū (1522–1591) gaf er de definitieve vorm aan. In plaats van kostbaar importgoed uit China gebruikte hij sobere, ambachtelijke kommen, en zijn theehuizen waren klein en gebouwd van eenvoudige natuurlijke materialen. Het theehuis Taian, dat aan hem wordt toegeschreven, is maar twee tatami groot.

Bij die traditie horen de raku-kommen uit Kyoto, het ongeglazuurde Bizen-steengoed en de kommen uit Hagi, waarvan het glazuur door de thee in de loop der jaren verkleurt. Meer over die stijlen lees je in Japanse keramiek, over de ceremonie zelf in theeceremonie thuis.

Zo herken je wabi-sabi keramiek

• aardse, gedekte kleuren: grijs, zand, roest, grafiet, asgroen en gebroken wit
• matte of zijdematte oppervlakken, vaak met spikkels uit de klei
• glazuurlopers, een zichtbare dompelrand en een ongeglazuurde voet die de scherf laat zien
• sporen van vuur en as bij keramiek die met hout is gestookt
• kleine onregelmatigheden die niet worden verstopt, maar juist worden getoond
• stukken die door het gebruik mogen veranderen, zoals kommen uit Hagi die in de loop der jaren donkerder worden

Wabi-sabi is bij keramiek geen stijl met vaste regels, maar een manier van kijken: een eenvoudige beker met een glazuurloop kan er meer van hebben dan een dure designschaal. Hoe verschillende glazuren eruitzien, lees je in soorten glazuur.

Kintsugi: keramiek herstellen met goud

Kintsugi (‘gouden verbinding’) is de Japanse kunst om gebroken keramiek te lijmen met urushi-lak en de breuklijnen met goudpoeder te accentueren. In plaats van de schade te verbergen, laat je die juist zien; een herstelde kom geldt daarna vaak als waardevoller dan ervoor. Volgens de overlevering ontstond de techniek in de 15e eeuw, toen shogun Ashikaga Yoshimasa een geliefde theekom terugkreeg die met grove metalen nietjes was gerepareerd, en naar een mooiere oplossing zocht.

Het traditionele herstel kost tijd:

• 1. Maak de breukranden schoon en lijm de scherven met urushi-lak, gemengd met bloem.
• 2. Laat de lijm uitharden in een warme, vochtige kast; dat duurt dagen tot weken.
• 3. Vul gaatjes en naden op met een plamuur van lak en fijn steenmeel en schuur alles glad.
• 4. Breng meerdere dunne laklagen aan en laat elke laag apart uitharden.
• 5. Strooi goudpoeder op de laatste, nog kleverige laag en poets het na het drogen op.

Rauwe urushi kan huidirritatie en allergie veroorzaken; werk er dus altijd met handschoenen mee. Veel kintsugi-sets voor thuis bevatten in plaats van urushi een epoxylijm en goudkleurig poeder. Dat gaat snel, maar is meestal niet geschikt voor contact met voedsel: gebruik zo herstelde mokken en borden als decoratie of voor droge dingen. Stukken met goud horen nooit in de magnetron en niet in de vaatwasser; was ze lauwwarm met de hand. Welke lijm waarvoor geschikt is, lees je in keramiek lijmen.

Wabi-sabi in je interieur: de principes

Wabi-sabi vraagt niet dat je je inrichting vervangt. Het is eerder een manier van kijken: houden wat goed werkt, repareren wat kapot is en nieuwe dingen langzaam en bewust toevoegen. Ideeën per kamer vind je in keramiek in je interieur.

Wabi-sabi, minimalisme en japandi vergeleken

Een wabi-sabi-kamer is dus geen lege kamer, maar een kamer waarin de dingen een verhaal hebben. Over de Scandinavische kant van japandi lees je meer in Scandinavische keramiek.

Spullen verzorgen in de geest van wabi-sabi

• Repareer in plaats van te vervangen: lijmen, stoppen, oliën, opknappen. In veel buurten helpen vrijwilligers van een repair café je daarbij.
• Gebruik mooie dingen elke dag, in plaats van ze voor speciale gelegenheden in de kast te laten staan.
• Laat natuurlijke materialen ouder worden: hout mag donkerder worden, linnen zachter, en een glazuur mag gebruikssporen tonen.
• Koop minder en kies dingen die blijven – en die je kunt bijkopen als er iets breekt. Kijk ook eens in de kringloopwinkel.

Wabi-sabi aan tafel

• borden en kommen met levendige glazuren die per stuk verschillen
• bekers zonder oor en theekommen in aardse tinten
• een linnen tafelkleed dat niet strak gestreken hoeft te zijn
• één tak in een kleine vaas in plaats van een boeket
• servies uit verschillende series, verbonden door kleur of textuur

Steengoed met gespikkelde, met de hand aangebrachte glazuren past goed bij de geest van wabi-sabi. In ons atelier glazuren we elk stuk met de hand door het in het glazuur te dompelen. Daarom verlopen de glazuurrand en de glazuurloop bij elk exemplaar net iets anders, en zitten ook de spikkels in het steengoed telkens anders. Passend zijn bijvoorbeeld de theebeker zonder oor (yunomi), de theekommen Nevel in een set van vier of het kommetje van 300 ml in Grafiet gespikkeld. Alle glazuren zie je bij de collecties.

Veelgestelde vragen