Makkumer aardewerk: geschiedenis van Tichelaar en zo herken je het

Wat is Makkumer aardewerk?

Makkumer aardewerk is tinglazuuraardewerk – ook wel faience of plateel genoemd – uit Makkum, aan de IJsselmeerkust in Friesland. De naam is vooral verbonden met Koninklijke Tichelaar Makkum, dat bekendstaat om tinglazuuraardewerk zoals vazen, borden en tegels. Traditioneel wordt het aardewerk met de hand beschilderd.

De naam Tichelaar verwijst naar het oude vak: een tichelaar was een steen- of tegelbakker, naar ‘tichel’, een oud woord voor baksteen of dakpan. De Friese familienaam is ervan afgeleid.

Kenmerken van oud Makkumer en ander tinglazuuraardewerk:

• een poreuze scherf van gebakken klei, die je ziet bij een schilfer of aan de voet
• een dik, melkwit tinglazuur dat aan de randen makkelijk afschilfert
• beschildering met het penseel, met kleuren die iets in het glazuur zijn gezakt en zachte contouren hebben
• niet doorschijnend: houd je een stuk tegen het licht, dan schijnt er niets doorheen
• een doffe klank als je er zacht tegen tikt

Geschiedenis van Makkum aardewerk en Tichelaar

Hoe oud het bedrijf precies is, weet niemand. De oudste vermelding staat op een kaart uit 1572 van Caspar de Robles, die namens de Spaanse koning stadhouder van Friesland was: daarop staat een steenbakkerij, een ‘bricceria’, op de plek van het latere bedrijf. Daarom wordt Tichelaar vaak het oudste bedrijf van Nederland genoemd.

Tichelaar werkt al jaren samen met architecten, ontwerpers en kunstenaars, ook uit het buitenland. In 2022 onderzochten drie ontwerpstudio’s – Humade, Smogware en Oer – hoe havenslib, fijnstof en ijzer uit grondwater in glazuren kunnen worden verwerkt. Zo blijft een eeuwenoud ambacht verbonden met de vragen van nu.

Tinglazuur: zo ontstaat Makkumer aardewerk

Bij tinglazuuraardewerk krijgt een poreuze scherf van gebakken klei een dekkend wit glazuur, dat door tinoxide wit en ondoorzichtig wordt. Het principe is eeuwenoud en gaat in grote lijnen zo:

• 1. De klei wordt gevormd, gedroogd en een eerste keer gebakken.
• 2. Het stuk gaat in het witte tinglazuur.
• 3. Op het gedroogde, nog ongebakken glazuur brengt de schilder het decor aan met metaaloxiden. Het glazuur zuigt de verf meteen op, dus corrigeren kan nauwelijks: elke penseelstreek moet in één keer goed zijn.
• 4. Een laagje helder glazuur erover geeft extra diepte en glans.
• 5. In de tweede brand smelten glazuur en verf samen tot een glanzend oppervlak.

Juist hier zit een verschil met het meeste Delfts blauw van nu: dat is meestal een onderglazuurschildering op witte klei, omdat tinglazuur duurder is. Tichelaar staat bekend om zijn tinglazuur. Meer over die techniek in Delft lees je in Delfts blauw: geschiedenis en technieken.

Makkumer aardewerk en Delfts blauw: de verschillen

Beide tradities zijn familie van elkaar: tinglazuuraardewerk dat in de 17e en 18e eeuw tot ver buiten de eigen regio werd verkocht. Wie ze naast elkaar wil zien, kan in het Princessehof terecht, dat zowel Delfts als Fries aardewerk in de collectie heeft.

Echt Makkum of nep? Zo herken je het

Er zijn veel nagemaakte ‘Makkumer’ toeristentegeltjes met oud ogende motieven in omloop. Kenners herkennen die aan een paar dingen:

• Het glazuur is volkomen glad en egaal, anders dan bij de 17e-eeuwse originelen.
• Alle tegeltjes zijn precies even groot en even dik, bijvoorbeeld 13 × 13 cm.
• De figuren zijn foutloos, zonder één vlekje of spikkel.

In 2015 zei de toenmalige directeur van Tichelaar dat een stuk alleen echt is als het merkteken van de fabriek erop staat. Draai een vaas, bord of tegel dus altijd om. Bij heel oud aardewerk zegt een ontbrekend merk minder: ook oud tinglazuurgoed is lang niet altijd gemerkt. Let dan op de scherf, het glazuur en de manier van schilderen, en laat een twijfelgeval beoordelen door een veilinghuis of een museum. Hoe je merktekens in het algemeen leest, staat in merktekens op porselein.

Wat is Makkumer aardewerk waard?

Een vaste prijslijst voor Makkumer aardewerk bestaat niet. De waarde hangt af van ouderdom, merkteken, kwaliteit van de beschildering, staat en zeldzaamheid. Een recent souvenirtegeltje is iets heel anders dan een oud bord of een tegeltableau uit de bloeitijd. Op Marktplaats, 2dehands en in tweedehandswebshops van goede doelen vind je veel borden, vazen en tegels; vergelijk daar altijd het merkteken op de foto’s en vraag naar schilfers en lijmnaden. Laat antieke stukken taxeren door een veilinghuis of een taxateur.

Makkumer aardewerk zien in Makkum en Leeuwarden

De fabriek van Tichelaar ging in 2015 dicht voor publiek; kijk voor de actuele mogelijkheden op de website van Tichelaar. Makkumer aardewerk kun je wel op andere plekken bekijken. In de Waag in Makkum staat in 2026, tot het eind van het jaar, een collectie Tichelaar-aardewerk: zo’n vijfhonderd stukken die Abe Blanksma verzamelde, van klokken en vazen tot kopjes, schalen en asbakken. De collectie is van de Stichting Makkumer Tichelwurk, die een vaste plek zoekt; de Stichting Ald Makkum beheert het Waaggebouw. Kijk voor je bezoek naar de actuele informatie op de website van Makkum.

In Leeuwarden heeft het Keramiekmuseum Princessehof Fries aardewerk als apart onderdeel van de collectie, naast Delfts aardewerk en keramiek uit Azië. Meer musea vind je in keramiekmusea in Nederland en België.

Oud Makkumer aardewerk verzorgen

• Was oude stukken alleen met de hand, lauwwarm en met een beetje milde afwas, en laat ze niet weken: via schilfers trekt water in de poreuze scherf.
• Niet in de vaatwasser of de magnetron, en vermijd temperatuurschokken.
• Gebruik oud tinglazuuraardewerk niet voor eten: historische tinglazuren zijn loodglazuren, waaruit vooral zure gerechten lood kunnen oplossen. Meer daarover in lood en cadmium in keramiek.
• Hang borden op met beklede bordhangers en controleer de haakjes regelmatig; tips vind je in borden aan de muur.
• Laat grotere schade over aan een restaurator.

Kleur aan de muur en op tafel

Wie de warme uitstraling van oud aardewerk mooi vindt, maar servies en decoratie voor elke dag zoekt, kan met effen glazuren een vergelijkbare sfeer scheppen. Onze stukken zijn van dicht steengoed en met de hand geglazuurd: de decoratieve tegels in Saliegroen of Melkwit zet je als klein tableau op een plank, het wandbord van 28 cm in Kobaltblauw of Roestbruin hang je aan de muur. Ze zijn bedoeld als decoratie; je maakt ze schoon met een vochtige doek.

Veelgestelde vragen