Meissen porselein: geschiedenis, de gekruiste zwaarden en waarde

Wat is Meissen porselein?

Meissen porselein is hard porselein van de Staatliche Porzellan-Manufaktur Meissen in Saksen, vlak bij Dresden. De manufactuur werd in 1710 opgericht, is de oudste porseleinfabriek van Europa en maakt haar porselein nog altijd in Meissen. Het merk, twee gekruiste zwaarden uit het wapen van de keurvorst van Saksen, is een van de oudste merktekens van Europa. In het Nederlands sprak men vroeger ook van Saksisch porselein.

Geschiedenis: van Böttger tot nu

Oost-Aziatisch porselein was in de vroege achttiende eeuw een luxeproduct, en niemand in Europa kende het recept. Aan het hof in Dresden werkten de natuurwetenschapper Ehrenfried Walther von Tschirnhaus en de jonge alchemist Johann Friedrich Böttger aan een oplossing. Eerst ontstond een rood, zeer hard steengoed, het Böttgersteengoed. In januari 1708 lukte het om wit hard porselein te maken, en in 1710 richtte August de Sterke de manufactuur op. Hij noemde zijn verzamelwoede zelf ‘maladie de porcelaine’.

Höroldt bepaalde met zijn kleuren en chinoiserieën het schilderwerk, Kändler en zijn werkplaats met meer dan duizend modellen de figuren, zoals de beroemde apenkapel. Naar het voorbeeld van Meissen ontstonden in de achttiende eeuw overal in Europa porseleinfabrieken, van Wenen tot Berlijn en Kopenhagen. Een overzicht van die merken lees je in Europese porseleinmerken.

De gekruiste zwaarden: herkomst en betekenis

De gekruiste zwaarden komen uit het wapen van de keurvorst van Saksen, die als aartsmaarschalk van het Heilige Roomse Rijk zwaarden in zijn wapen voerde. Ze verschenen in de jaren 1720 en werden vanaf 1731 consequent gebruikt. Het merk wordt vóór het glazuren met kobaltblauw aangebracht en ligt dus onder het glazuur: je kunt het niet wegkrassen of afwassen.

In de begintijd gebruikte Meissen ook lettermerken zoals K.P.M., M.P.M. en K.P.F. Het monogram AR, voor Augustus Rex, was eerder een eigendomsmerk: het staat op porselein dat voor het hof was bestemd.

Meissen dateren: de zwaarden door de eeuwen heen

De vorm van de zwaarden en kleine extra tekens veranderden in de loop der tijd. De tabel toont de varianten zoals het museum van de manufactuur, de handel en de vakliteratuur ze onderscheiden.

Belangrijk: het merk bakent een periode af, maar bewijst op zichzelf niets. Vorm, schilderwerk, scherf en de andere tekens op de bodem moeten bij die periode passen. Hoe je merktekens van andere fabrieken ontcijfert, lees je in merktekens op porselein.

Slijpstreepjes, nummers en jaartekens op de bodem

Naast de zwaarden staan op de bodem vaak andere tekens. Ze helpen bij het dateren en zeggen veel over de kwaliteit:

• Slijpstreepjes: met een slijpschijf aangebrachte inkepingen door of onder het merk geven aan dat een stuk niet als eerste keus is verkocht. Eén streepje betekent meestal tweede keus, meer streepjes een lagere sortering. Stukken van eerste keus hebben geen slijpstreep.
• Wit verkocht porselein: stukken die onbeschilderd de fabriek verlieten, kregen ook een slijpstreep. Is zo’n stuk toch beschilderd, dan kan dat buiten de manufactuur zijn gebeurd.
• Vorm- of modelnummer: ingekrast of ingedrukt; het verwijst naar de vorm en helpt bij het opzoeken in catalogi.
• Schilders- en decornummers: geschilderde cijfers voor de schilder en het decor.
• Jaartekens: sinds 1948 een ingedrukt teken voor het jaar, eerst als symbool, vanaf 1980 als letter en sinds 1999 als combinatie van twee letters.

Uienpatroon: echt Meissen of navolging?

Het uienpatroon, in het Duits Zwiebelmuster, is een kobaltblauw decor onder het glazuur dat in 1739 in Meissen ontstond naar een Chinees voorbeeld. De ‘uien’ zijn eigenlijk gestileerde vruchten, zoals perziken en granaatappels. In Meissen wordt het patroon nog altijd met de hand geschilderd.

Omdat het zo geliefd was, namen tientallen andere fabrieken het over; in 1926 oordeelde de hoogste Duitse rechter dat het patroon vrij te gebruiken was. In Japan ontstond zelfs een eigen variant, Blue Danube. Zulke stukken zijn geen vervalsingen, maar het is ook geen Meissen.

Namaak herkennen: waar let je op?

De gekruiste zwaarden behoren tot de meest nagemaakte porseleinmerken. Let vooral op deze punten:

• Ligging van het merk: echte zwaarden liggen onder het glazuur. Kun je het merk voelen of wegkrassen, dan ligt het op het glazuur – bij zogenaamd Meissen een waarschuwing.
• Samenhang: knopzwaarden op een vorm uit de late twintigste eeuw of een Marcolinister op een art-nouveaudecor passen niet bij elkaar.
• ‘MEISSEN’ in letters: een andere fabriek in de stad Meissen, van Carl Teichert, gebruikte de plaatsnaam als merk. Zo’n stuk komt dus uit Meissen, maar niet uit de manufactuur.
• ‘Dresden’: porselein met het merk Dresden komt van schilderateliers en fabrieken in en rond Dresden, niet van de manufactuur in Meissen.
• Monogram AR: in de negentiende eeuw zette een schilderatelier in Dresden het AR-monogram op stukken in Meissen-stijl. AR op de bodem bewijst dus geen koninklijke herkomst.
• Uitvoering: uitgelopen contouren, grof schilderwerk en een dikke, nauwelijks doorschijnende scherf passen niet bij werk van de manufactuur.

Wat is Meissen porselein waard?

Een vaste prijs bestaat niet. Wat een stuk opbrengt, hangt vooral af van de periode, de zeldzaamheid, het schilderwerk en de staat. Gebruikt tafelservies uit recente productie brengt meestal duidelijk minder op dan de nieuwprijs, terwijl vroege stukken, gezochte modellen en fijn handschilderwerk op veilingen hoge bedragen kunnen halen.

Zo laat je een stuk beoordelen:

• Fotografeer de voorkant, de achterkant en het merk scherp bij daglicht en noteer alle cijfers en tekens.
• Vergelijk met stukken die echt verkocht zijn, bijvoorbeeld op veilingen, en niet met vraagprijzen op Marktplaats of 2dehands.
• Voor een verkoop schatten veilinghuizen met een afdeling porselein de stukken in die ze gaan veilen.
• Voor een erfenis of verzekering laat je in Nederland een taxatierapport maken door een taxateur van de Federatie TMV; in België vraag je een erkend expert.

Hoe en waar je verzamelstukken het best aanbiedt, lees je in porselein verzamelen, kopen en verkopen.

Meissen porselein verzorgen

Of een stuk in de vaatwasser mag, hangt af van het decor. Wit porselein en decors onder het glazuur, zoals het uienpatroon, zijn er volgens de manufactuur tegen bestand. Stukken met goud, platina of beschildering op het glazuur was je liever met de hand in lauwwarm water met een mild afwasmiddel.

• geen schuurmiddel en geen krassende sponsjes op schilderwerk en goud
• stukken met goud of platina niet in de magnetron
• borden stapelen met vilt of papier ertussen, kopjes niet in elkaar zetten
• figuren afstoffen met een zachte kwast

Meer over vaatwasser en magnetron lees je in mag porselein in de vaatwasser en de magnetron?

Meissen bezoeken

In Meissen, op ongeveer een halfuur van Dresden, ontvangt de manufactuur bezoekers in de Erlebniswelt Haus Meissen. In de demonstratiewerkplaats zie je hoe porselein wordt gevormd, in elkaar gezet en beschilderd, en het museum toont stukken uit ruim driehonderd jaar. Boven de stad ligt de Albrechtsburg, waar de productie in 1710 begon. Openingstijden en prijzen staan op de website van de manufactuur. Musea met porselein dichter bij huis vind je in keramiek- en porseleinmusea in Nederland en België.

Porselein voor elke dag

Kostbaar Meissen staat meestal in de vitrine. Voor dagelijks gebruik mag porselein eenvoudiger zijn: ons witte porselein krijgt een gladbrand op 1280 °C, is dunwandig, licht doorschijnend, vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron, in Porseleinwit en met Celadon-glazuur. Je vindt het bij porseleinen kop en schotel en als porseleinen koffieservies.

Veelgestelde vragen