Chinees en Japans porselein herkennen: merken en datering

Chinees porselein herkennen: het regeringsmerk

Een regeringsmerk noemt de regeringsnaam van de keizer onder wie een stuk gemaakt zou zijn. De eerste regeringsmerken op porselein voor het keizerlijk hof dateren uit de regering van keizer Yongle (1402–1424).

Het klassieke merk bestaat uit zes tekens in twee of drie kolommen, vaak in een blauwe dubbele cirkel of een dubbel vierkant. Je leest van boven naar beneden en van rechts naar links. De tekens noemen de dynastie, de regeringsnaam en de toevoeging ‘gemaakt in de periode van’ – bijvoorbeeld Da Qing Qianlong nian zhi: gemaakt in de Qianlong-periode van de Grote Qing. Een merk van vier tekens laat de dynastie weg. In de Qing-tijd zie je naast gewone schrifttekens ook vaak merken in zegelschrift, met hoekige, gestileerde tekens.

Belangrijk: het merk bewijst de ouderdom niet. In de Qing-tijd zetten porseleinmakers vaak merken van vroegere Ming-keizers op hun werk, uit respect voor de traditie of om aan te geven dat ze dezelfde kwaliteit nastreefden. Bepaalde vormen van het Kangxi-merk komen zelfs alleen voor op porselein van het eind van de negentiende eeuw. Zie een merk dus als een aanwijzing die je naast vorm, scherf, glazuur en schildering legt.

Oud of nieuw: hier let je op

Veel stukken die als antiek worden aangeboden, zijn latere kopieën of nieuw porselein in oude stijl. Deze kenmerken helpen bij een eerste inschatting:

Let ook op bekende imitaties. Het Parijse atelier van Edmé Samson maakte in de negentiende eeuw kopieën van Chinees exportporselein die moeilijk van echt te onderscheiden zijn. Kantonporselein, druk beschilderd en met veel goud, is wel echt Chinees, maar meestal uit de late negentiende of vroege twintigste eeuw. Bij een paar vazen is het decor vaak elkaars spiegelbeeld.

Natuurwetenschappelijk onderzoek helpt maar beperkt. Het bekendst is de thermoluminescentietest, die bepaalt wanneer een stuk voor het laatst is gebakken. Daarvoor moet wel een monster uit het stuk worden geboord, en deskundigen vinden de uitslag alleen zinvol in combinatie met vergelijking met gedocumenteerde stukken.

Kraakporselein en de VOC

Kraakporselein is Chinees blauw-wit exportporselein uit de late Ming-tijd, vooral uit de Wanli-periode (1573–1620). De naam komt waarschijnlijk van de kraken, de grote Portugese handelsschepen waarmee het porselein werd vervoerd.

In 1603 kaapte Jacob van Heemskerck met Nederlandse schepen het Portugese schip Santa Catarina; de lading, met een grote partij porselein, werd in 1604 in Amsterdam geveild. Daarna kwam de handel snel in handen van de in 1602 opgerichte VOC, die in de zeventiende eeuw miljoenen stukken porselein naar Europa bracht. Zo herken je kraakporselein:

• Een brede rand met vakken waarin bloemen, symbolen en vogels elkaar afwisselen, rond een middenveld met een tafereel.
• Dun, licht porselein met een helder kobaltblauw decor onder het glazuur.
• Kleine afschilferingen van het glazuur langs de dunne rand; die komen bij kraakporselein veel voor.
• Op de onderkant soms zandkorrels in de voetring en straalsgewijze draaisporen.

Het succes van kraakporselein liet ook Nederlandse makers niet koud. In Delft ontstond in de zeventiende eeuw aardewerk dat het Chinese blauw-wit nabootste – het begin van Delfts blauw. Later bestelden Europeanen ook porselein naar eigen ontwerp, zoals servies met familiewapens: ‘Chine de commande’.

Een bekend voorbeeld van die handel is de lading van de Geldermalsen, een VOC-schip dat in 1752 in de Zuid-Chinese Zee zonk. Het porselein werd in de jaren tachtig geborgen en in 1986 in Amsterdam geveild als de ‘Nanking Cargo’.

De belangrijkste soorten Chinees porselein

Al deze soorten zijn eeuwenlang gemaakt en steeds opnieuw nagevolgd. De stijl alleen dateert een stuk dus net zo min als het merk. Meer over celadon en andere glazuren lees je in soorten glazuur.

Exportwaar herken je soms aan de bodem: ‘China’ of ‘Made in China’ staat meestal op porselein van na 1891: vanaf dat jaar eiste een Amerikaanse douanewet een herkomstaanduiding. Merken met de plaatsnaam Jingdezhen noemen de porseleinstad waar het meeste Chinese porselein vandaan komt.

Japans porselein dateren: Nippon, Japan en Occupied Japan

Japans exportporselein kun je vaak globaal dateren aan het Engelse opschrift op de bodem. Die vuistregels gelden vooral voor porselein dat naar de Verenigde Staten werd geëxporteerd:

De kleur van het merk zegt nauwelijks iets over de ouderdom. Een bekende fabrikant uit die tijd is Noritake, opgericht in 1904; verzamelaars spreken bij porselein uit deze periode vaak gewoon van Nippon-porselein.

Imari, Kakiemon, Kutani en Satsuma

De VOC haalde niet alleen porselein uit China. Toen de Chinese export rond het midden van de zeventiende eeuw door oorlog stillag, kocht de compagnie via haar handelspost Dejima in Nagasaki ook Japans porselein in. Dat kwam vooral uit Arita en werd verscheept via de haven Imari.

Imari en Kakiemon werden in Europa volop nagevolgd, onder meer in Meissen – zie Meissen porselein. Satsuma werd na de wereldtentoonstelling van Parijs in 1867 een exportsucces; daardoor werd veel ten onrechte als Satsuma verkocht, en beroemde kunstenaarsnamen werden als merk misbruikt. Echt Satsuma klinkt niet helder als porselein als je er zacht tegen tikt. Meer over Japans steengoed en theekeramiek lees je in Japanse keramiek.

Wanneer vraag je een deskundige?

• Het stuk heeft een keizerlijk regeringsmerk en is opvallend fijn beschilderd en geglazuurd.
• Een verkoper biedt zogenaamd Ming- of Kangxi-porselein aan voor een opvallend lage prijs.
• Je hebt een verzameling geërfd en weet niet wat erin zit.
• Je wilt iets verkopen dat waardevol zou kunnen zijn – vraag advies vóór de verkoop, niet erna.
• Je vermoedt een restauratie: gelijmde en overgeschilderde plekken vallen in strijklicht of onder uv-licht vaak op.

Begin bij een veilinghuis met een afdeling Aziatische kunst; veel veilinghuizen geven op basis van foto’s een eerste indruk. Wees voorzichtig met opkopers die gratis taxeren en meteen een bod doen: wie taxeert en zelf koopt, heeft belang bij een lage prijs. Vraag bij twijfel een tweede mening.

Goed Chinees en Japans porselein zie je in het echt in Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden en in het Rijksmuseum; zie Keramiekmuseum Princessehof en keramiekmusea in Nederland en België. Hoe je merken van Europese fabrikanten leest, staat in merktekens op porselein; tips voor kopen en verkopen vind je bij porselein verzamelen.

Checklist voordat je koopt

• Vraag scherpe foto’s van de bodem, de voetring en het merk.
• Vergelijk met stukken die gerenommeerde veilinghuizen hebben verkocht.
• Wees extra kritisch bij lage prijzen voor zogenaamd oude stukken.
• Laat bij hoge bedragen een deskundige meekijken.
• Nieuw porselein uit China en Japan kan mooi en goed zijn – het is alleen geen antiek.

Celadon ken je trouwens ook van nieuw porselein: onze porseleinen kopjes zijn er in Porseleinwit en in Celadon, een lichtgroen glazuur met een eeuwenlange traditie in China en Korea.

Veelgestelde vragen