Porselein: merken en verzamelen
Porseleinmerken: bekende Europese merken en hun merktekens
Porseleinmerken uit heel Europa kom je tegen in de kast van je ouders, in de kringloop en op Marktplaats: van Meissen, Rosenthal en Villeroy & Boch tot Herend, Royal Copenhagen en Limoges. In dit overzicht lees je per merk waar en sinds wanneer het porselein wordt gemaakt, waaraan je het merkteken herkent en wat het bijzonder maakt – inclusief het Hollandse porselein uit de achttiende eeuw.
Porseleinmerken in één overzicht
De tabel zet bekende porseleinmerken op een rij die je in Nederlandse en Belgische huishoudens en op de tweedehandsmarkt vaak tegenkomt. De grootste namen hebben een eigen artikel: Meissen porselein en Villeroy & Boch.
| Merk | Land, plaats en jaar | Merkteken | Bekend van |
|---|---|---|---|
| Meissen | Duitsland, Meissen, 1710 | gekruiste zwaarden in blauw onder het glazuur | uienpatroon, figuren, de oudste Europese manufactuur |
| KPM Berlin | Duitsland, Berlijn, 1763 | blauwe scepter onder het glazuur | klassieke serviezen zoals Kurland en Urbino |
| Nymphenburg | Duitsland, München, 1747 | ingedrukt ruitenschild | rococofiguren van Franz Anton Bustelli |
| Fürstenberg | Duitsland, Fürstenberg aan de Weser, 1747 | blauwe F, tegenwoordig met kroon | rococovormen en modern design |
| Rosenthal | Duitsland, Selb, 1879 | naam ‘Rosenthal’, vaak met kroon | design, onder meer in de Studio-Linie |
| Villeroy & Boch | Duitsland, Mettlach; merk sinds 1748 | firmanaam, vaak met plaatsnaam en ‘1748’ | Vieux Luxembourg, Petite Fleur; deels aardewerk |
| Sèvres | Frankrijk, Sèvres bij Parijs, 1756 (eerder in Vincennes) | twee gespiegelde, verstrengelde L’en | koninklijk porselein, rijk beschilderd |
| Limoges | Frankrijk, Limoges, porselein sinds 1771 | plaatsnaam naast de naam van de fabrikant | herkomstaanduiding van vele fabrieken, zoals Haviland en Bernardaud |
| Augarten | Oostenrijk, Wenen, 1718 (heropgericht 1923) | blauw bindenschild | de tweede porseleinfabriek van Europa |
| Herend | Hongarije, Herend, 1826 | naam ‘Herend’ op de bodem | handbeschilderd decor Victoria |
| Royal Copenhagen | Denemarken, Kopenhagen, 1775 | drie golflijnen | Blue Fluted (Musselmalet), Flora Danica, kerstborden |
| Richard Ginori | Italië, Doccia bij Florence, 1735 | naam ‘Ginori’ of ‘Richard Ginori’ | Italiaans servies en figuren |
| Lladró | Spanje, provincie Valencia, 1953 | naam ‘Lladró’ met een bloem | pastelkleurige porseleinen beeldjes |
| Wedgwood | Engeland, Stoke-on-Trent, 1759 | naam ‘Wedgwood’ | Jasperware, Queen’s Ware en bone china |
Hollands porselein uit de achttiende eeuw
Ook Nederland had in de achttiende eeuw een eigen porseleinindustrie, al bleef die klein en kort. De fabrieken in Weesp, Loosdrecht en Amstel lagen in elkaars verlengde: de productie verhuisde steeds mee. Den Haag stond daar los van. Stukken van deze fabrieken zijn zeldzaam en zitten vooral in musea en particuliere verzamelingen.
| Fabriek | Periode | Merkteken | Goed om te weten |
|---|---|---|---|
| Weesp | 1759–1770 | twee gekruiste zwaarden met drie bolletjes ertussen | opgezet door graaf Van Gronsveld-Diepenbroick; het merk lijkt op dat van Meissen |
| Oud-Loosdrecht | 1774–1784 | de letters M.O.L., vaak ingekrast | voortgezet door dominee De Mol, die in 1782 overleed |
| Amstel | 1784–1814 | het woord ‘Amstel’, eerst in blauw onder het glazuur | eerst in Ouder-Amstel, vanaf 1809 in Nieuwer-Amstel; daar vooral beschilderd porselein van elders |
| Haags porselein | 1776–1790 | een ooievaar, het symbool van Den Haag | beschilderde vooral wit porselein uit Ansbach en Doornik (Tournai) |
Met de sluiting van Amstel in 1814 eindigde de productie van Hollands porselein. Het Kunstmuseum Den Haag heeft een eigen deelcollectie Haags porselein. Doornik (Tournai), in het huidige Henegouwen, maakte in de achttiende eeuw zelf al porselein: de Haagse fabriek kocht er wit porselein in. Een eeuw later maakte Rozenburg in Den Haag naam met zijn eierschaalporselein, en in Maastricht produceerde Mosa porseleinen servies; daarover lees je meer in Maastrichts aardewerk.
Duitse porseleinmerken
Veel porselein in Nederlandse en Belgische kasten komt uit Duitsland. Twee groepen zijn handig om te onderscheiden: de oude vorstelijke manufacturen uit de achttiende eeuw en de industriële fabrieken uit de negentiende en twintigste eeuw.
- Meissen, KPM Berlin, Nymphenburg en Fürstenberg zijn vorstelijke manufacturen uit de achttiende eeuw en werken nog altijd grotendeels ambachtelijk. Hun merken staan meestal onder het glazuur (Meissen, KPM, Fürstenberg) of zijn ingedrukt (Nymphenburg).
- Rosenthal werd in 1879 opgericht door Philipp Rosenthal en groeide uit tot een van de bekendste designmerken, met ontwerpen van internationale kunstenaars.
- Hutschenreuther ontstond uit twee familiebedrijven: C.M. Hutschenreuther in Hohenberg an der Eger (vanaf 1822) en Lorenz Hutschenreuther in Selb (vanaf 1857). De plaatsnaam in het merk vertelt welke tak het was.
- Kahla (Thüringen, 1844), Arzberg (merk sinds 1887, met de klassieke vorm 1382 van Hermann Gretsch uit 1931) en Seltmann Weiden (1910) maakten vooral gebruiksporselein.
- Villeroy & Boch maakt naast porselein ook aardewerk; kijk dus naar het materiaal op de bodem.
Op veel Duits porselein staat ‘Bavaria’. Dat betekent alleen dat het uit Beieren komt, niet wie het maakte; daarvoor kijk je naar de firmanaam of plaatsnaam ernaast. Hoe je zulke vermeldingen leest en dateert, staat in merktekens op porselein.
Frankrijk: Sèvres en Limoges
Sèvres is de voormalige koninklijke porseleinmanufactuur van Frankrijk, begonnen in Vincennes en in 1756 verhuisd naar Sèvres bij Parijs. Het merk bestaat uit twee gespiegelde, verstrengelde L’en, de initialen van Lodewijk XV, vaak met een jaarletter ertussen. Juist omdat het zo beroemd is, is het Sèvres-merk een van de meest nagemaakte merktekens: veel ‘Sèvres’ op de tweedehandsmarkt is negentiende-eeuws werk van andere fabrieken.
Limoges is geen merk maar een herkomst. Na de vondst van kaolien in Saint-Yrieix-la-Perche in 1768 begon in 1771 de porseleinproductie in Limoges, en tientallen fabrieken volgden, onder meer Haviland (1842) en Bernardaud (1863). Tegenwoordig is ‘Porcelaine de Limoges’ een beschermde geografische aanduiding: het porselein moet volledig in het departement Haute-Vienne zijn gemaakt en gedecoreerd. Let bij Limoges daarom altijd op de naam van de fabrikant naast de plaatsnaam.
Porseleinmerken uit de rest van Europa
- Royal Copenhagen (Denemarken): opgericht in 1775. De drie golflijnen in het merk staan voor de drie Deense zeestraten. Musselmalet, in het Engels Blue Fluted, is patroon nummer 1; het botanische servies Flora Danica ontstond vanaf 1790. Royal Copenhagen en Bing & Grøndahl zijn ook bekend om hun jaarlijkse kerstborden, een geliefd verzamelobject.
- Augarten (Oostenrijk): de Weense manufactuur van 1718 was na Meissen de tweede van Europa en sloot in 1864. In 1923 begon in het Weense Augarten een nieuwe manufactuur, die het blauwe bindenschild als merk gebruikt.
- Herend (Hongarije): in 1826 opgericht. Op de wereldtentoonstelling van 1851 in Londen toonde Herend een decor met vlinders en bloemtakken; koningin Victoria bestelde er een servies van, en sindsdien heet het decor Victoria.
- Richard Ginori (Italië): in 1735 opgericht door markies Carlo Ginori in Doccia bij Florence.
- Lladró (Spanje): in 1953 begonnen door drie broers in de provincie Valencia, bekend om beeldjes in zachte pastelkleuren.
Meer over het Scandinavische design en de bekende ontwerpers lees je in Scandinavische keramiek.
Merk of materiaal? Wat vaak wordt verward
Niet alles met een bekende naam is porselein, en niet elke naam op de bodem is een merk. Dat maakt verschil voor de verzorging en de waarde:
| Naam op de bodem | Wat het is | Goed om te weten |
|---|---|---|
| Wedgwood | aardewerk (Queen’s Ware), steengoed (Jasperware) en bone china | alleen bone china is een soort porselein |
| Villeroy & Boch | aardewerk, porselein en andere massa’s | bij nieuwere series staat het materiaal vaak op de bodem |
| Royal Delft, Gouds plateel | aardewerk | ‘porceleyne’ in de naam van Royal Delft betekent niet dat het porselein is |
| Limoges | plaatsnaam | zegt niets over de fabrikant |
| Bavaria | regionaam | Beieren, niet de naam van een fabriek |
| Dresden | schilderateliers en fabrieken rond Dresden | geen Meissen, al lijkt de stijl er soms op |
Hoe je porselein van aardewerk onderscheidt, lees je in het verschil tussen keramiek en porselein. Over het Delftse aardewerk lees je meer in Royal Delft: geschiedenis en merkteken.
Wat zijn deze porseleinmerken waard?
Een grote naam alleen maakt een stuk niet waardevol. Gebruiksporselein uit de serieproductie van de twintigste eeuw brengt tweedehands meestal weinig op. Gewilder zijn goed bewaarde designklassiekers, complete serviezen in gezochte decors, handschilderwerk, oudere stukken van de vorstelijke manufacturen en gezochte figuren – en natuurlijk het zeldzame Hollandse porselein uit de achttiende eeuw.
- Lees eerst het merk volledig: fabrikant, plaats, vorm- en decornaam.
- Vergelijk met prijzen van stukken die echt verkocht zijn, niet met vraagprijzen op Marktplaats of 2dehands.
- Controleer de staat: schilfers, haarscheurtjes, vaatwasserschade en afgesleten goud drukken de waarde.
- Laat oudere stukken en figuren beoordelen door een veilinghuis met een afdeling porselein of, in Nederland, door een taxateur van de Federatie TMV.
Meer over kopen, verkopen en verzamelen lees je in porselein verzamelen.
Porselein voor elke dag
Wie nieuw porselein zoekt om echt te gebruiken, let vooral op gemak: ons witte porselein krijgt een gladbrand op 1280 °C, is dunwandig, licht doorschijnend, vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron, in Porseleinwit en met Celadon-glazuur – van de porseleinen mok tot het koffieservies voor zes personen.
Borden, mokken en koffieservies van wit porselein voor elke dag.
Bekijk het porseleinVeelgestelde vragen
Wat zijn de bekendste porseleinmerken?
In Nederland en België kom je vooral Meissen, Rosenthal, Villeroy & Boch, Hutschenreuther, KPM Berlin, Royal Copenhagen, Herend en porselein uit Limoges tegen. Zeldzamer en voor verzamelaars bijzonder is het Hollandse porselein uit Weesp, Loosdrecht, Amstel en Den Haag.
Welk porselein heeft gekruiste zwaarden als merk?
Vooral Meissen, met blauwe zwaarden onder het glazuur. Weesper porselein (1759–1770) heeft gekruiste zwaarden met drie bolletjes ertussen, en veel andere fabrieken imiteerden het Meissen-merk.
Is Limoges een porseleinmerk?
Nee, Limoges is een herkomst. Veel fabrieken in en rond Limoges maken porselein; kijk daarom naar de naam van de fabrikant naast de plaatsnaam.
Wat betekent een ooievaar op porselein?
Een ooievaar is het merk van Haags porselein (1776–1790). De Haagse fabriek beschilderde vooral wit porselein uit Ansbach en Doornik; stukken zijn zeldzaam.
Bestaat er Nederlands porselein?
Ja. In de achttiende eeuw werkten porseleinfabrieken in Weesp, Oud-Loosdrecht, Ouder-Amstel en Den Haag. Rond 1900 maakte Rozenburg in Den Haag eierschaalporselein.
Is Wedgwood porselein?
Slechts gedeeltelijk. Wedgwood is vooral bekend van aardewerk (Queen’s Ware), ongeglazuurd steengoed (Jasperware) en bone china; alleen dat laatste is een soort porselein.
Wat betekent Bavaria op porselein?
Dat het stuk uit Beieren komt, niet wie het maakte. De fabrikant staat als firmanaam of plaatsnaam naast het woord Bavaria.
Is Delfts blauw porselein?
Nee. Delfts blauw is aardewerk, ook bij Royal Delft, al heet die fabriek De Porceleyne Fles. In de zeventiende eeuw volgde het Chinees porselein na.
Wit porselein voor elke dag – vaatwasserbestendig, geschikt voor de magnetron, in Porseleinwit en Celadon.
Bekijk het porselein
