Theeceremonie: gongfu cha en de Japanse theeceremonie thuis

Japanse theeceremonie en gongfu cha vergeleken

Gongfu cha is strikt genomen minder een ceremonie dan een zetmethode: het draait erom zoveel mogelijk smaak uit de blaadjes te halen, in veel opgietingen. Gongfu betekent ongeveer ‘met vakmanschap en geduld’. De Japanse theeceremonie is een kunstvorm met eeuwenoude scholen, waarin het zetten van thee een weg is naar concentratie en gastvrijheid.

De Japanse theeceremonie: geschiedenis en betekenis

Chanoyu betekent letterlijk ‘heet water voor thee’; de weg van de thee heet chadō of sadō. Poederthee kwam met zenmonniken uit China naar Japan: in 1191 nam de monnik Eisai thee en de methode om poederthee op te kloppen mee terug. Murata Jukō (1423–1502) legde de basis voor de sobere stijl, en theemeester Sen no Rikyū (1522–1591) gaf de ceremonie de vorm die nu nog bestaat, met vier principes: harmonie (wa), respect (kei), zuiverheid (sei) en rust (jaku). De scholen Urasenke, Omotesenke en Mushakōjisenke, die alle drie teruggaan op Rikyū, onderwijzen de precieze handelingen nog altijd.

Een formele theebijeenkomst (chaji) met een lichte maaltijd, dikke en dunne thee duurt tot ongeveer vier uur. Korter is een chakai, waarbij meestal alleen dunne thee (usucha) en een zoetje worden geserveerd. Beide vinden klassiek plaats in een theekamer (chashitsu), vaak 4,5 tatami groot – iets minder dan drie bij drie meter. Gasten komen binnen door een lage ingang, de nijiriguchi, waar iedereen moet bukken: voor de thee is iedereen gelijk. In de nis, de tokonoma, hangt een rol met kalligrafie en staat een eenvoudig bloemstukje dat bij het seizoen past.

Wil je een echte theeceremonie meemaken? In Japanse tuinen en bij Japanse culturele verenigingen in Nederland en België worden soms demonstraties gegeven; kijk voor data en aanmelden op hun websites.

Wat gebeurt er tijdens een Japanse theeceremonie?

• 1. De gasten wachten in een wachthuisje en lopen dan over een tuinpad naar de theekamer.
• 2. Bij een stenen waterbekken (tsukubai) spoelen ze hun handen en mond: een symbolische reiniging.
• 3. Ze schuiven door de lage ingang naar binnen, bekijken de kalligrafie en de bloemen in de tokonoma en gaan geknield op hun hielen zitten.
• 4. De gastheer brengt de gebruiksvoorwerpen binnen, reinigt de theebus en het bamboe lepeltje met een zijden doekje (fukusa) en spoelt kom en garde met heet water.
• 5. Elke gast krijgt eerst een zoetje (wagashi) en daarna een kom matcha, die de gastheer voor ieder apart opklopt.
• 6. Na de thee mogen de gasten de theebus en het lepeltje bekijken en ernaar vragen; daarna ruimt de gastheer op en neemt met een buiging afscheid.

Etiquette als gast: zo drink je uit de kom

• 1. Eet eerst het zoetje: dat verzacht de lichte bitterheid van de matcha.
• 2. Maak een kleine buiging naar de volgende gast – je excuseert je dat je voorgaat – en bedank de gastheer voor de thee.
• 3. Pak de kom met je rechterhand op en zet hem op de palm van je linkerhand.
• 4. Draai de kom met je rechterhand in twee kleine draaien met de klok mee, zodat de voorkant – de mooiste kant – van je af wijst.
• 5. Drink de kom in een paar slokken leeg; de laatste slok mag je hoorbaar opslurpen.
• 6. Veeg de rand waar je dronk af met duim en wijsvinger, draai de kom terug en bekijk hem even voordat je hem teruggeeft.

De precieze bewegingen verschillen per school. Voor een kom thee in je woonkamer gaat het er vooral om dat je rustig en met aandacht drinkt.

Matcha voor gasten: de theeceremonie in je woonkamer

Een volledige ceremonie vraagt jaren oefening, maar de geest ervan kun je overnemen: rust, een zorgvuldige voorbereiding en volle aandacht voor je gast. Zo bereid je je als gastheer of gastvrouw voor:

• Ruim de kamer op en zet één enkele bloem neer; zo’n sober bloemstukje heet in het Japans chabana.
• Leg kom, bamboe garde, lepeltje en matchablik netjes naast elkaar klaar.
• Geef elke gast een klein zoetje. In plaats van Japanse wagashi past een stukje marsepein of een klein, niet te zoet koekje.
• Verwarm de kom voor en klop de matcha op: ongeveer 2 gram op 70–80 ml water van 70–80 °C.
• Zet de kom met de voorkant, de mooiste kant, naar je gast toe.

Hoeveelheid, temperatuur en de kloptechniek lees je in matcha maken: hoeveelheid, temperatuur en matcha latte. Alles om te beginnen zit in onze matcha-set met kom, bamboe garde en gardehouder.

Gongfu cha: dit heb je nodig

• een gaiwan: een kommetje met deksel en schotel, meestal van porselein en 100–150 ml, of een klein theepotje van 80–200 ml
• een schenkkan (cha hai), ook wel ‘kan van de rechtvaardigheid’ genoemd: daarin verzamel je elke opgieting, zodat de thee in alle kopjes even sterk is
• kleine drinkkommetjes van 30–60 ml
• een theeblad met opvangbak voor het water waarmee je alles voorverwarmt
• een waterkoker, een fijn zeefje en een doek

Goed om te weten: wat in Nederland en België zwarte thee heet, noemen ze in China naar de kleur van de thee ‘rode thee’ (hong cha).

Gongfu cha thuis: stap voor stap

• 1. Verwarm gaiwan, schenkkan en kommetjes voor met heet water en giet dat op het theeblad.
• 2. Doe de blaadjes erin: ongeveer 5–7 gram per 100 ml inhoud. Strak opgerolde oolong zet flink uit; daarvan heb je minder volume nodig.
• 3. Spoel de blaadjes een paar seconden met heet water en giet dat eerste water weg.
• 4. Giet op en laat kort trekken: de eerste opgieting maar 10–20 seconden.
• 5. Schenk alle thee in de schenkkan en verdeel hem van daaruit over de kommetjes.
• 6. Laat elke volgende opgieting 5–10 seconden langer trekken. Goede oolong of pu-erh geeft 6–10 opgietingen of meer.
• 7. Proef en ruik bewust: geur en smaak veranderen van opgieting tot opgieting.

Gongfu cha zonder speciale spullen

• In plaats van een gaiwan: een klein theepotje met zeefje, of een klein kopje waarvan je het schoteltje bij het uitschenken als deksel gebruikt.
• In plaats van een schenkkan: een klein melkkannetje met een tuit die netjes afschenkt, zoals ons melkkannetje van 200 ml.
• In plaats van drinkkommetjes: espressokopjes of kleine theekommen die je maar voor een derde vult.
• In plaats van een theeblad: een groot bord of dienblad met een opgevouwen doek.
• Begin met een goede oolong: die vergeeft fouten en geeft veel opgietingen.

Het gaat om de verhouding tussen blad en water en om de korte trektijden, niet om dure spullen. Voor een theerondje met z’n vieren passen de theekommen Nevel (set van 4) van 140 ml per stuk: de vier kommen komen uit dezelfde stookbeurt en elke kom heeft zijn eigen spikkelpatroon.

Welke kom of kop bij welke theetraditie?

Voor matcha past onze matchakom (chawan) van 450 ml met een doorsnede van 12 cm. Voor sencha door de week is de theebeker zonder oor (yunomi) geschikt, en voor thee met z’n tweeën de theeset met theepot en 2 theekommen.

Theeceremonie, wabi-sabi en kommen zonder oor

De Japanse theekunst waardeert eenvoudige kommen met een onregelmatig glazuur, sporen van het vuur en kleine onvolkomenheden. Die houding heet wabi-sabi. Bekend zijn de raku-kommen, die in de zestiende eeuw speciaal voor de theeceremonie ontstonden.

Ook bij onze met de hand geglazuurde theekommen verloopt het glazuur bij elk exemplaar net iets anders, en de spikkels in het steengoed vormen steeds een eigen patroon. Zo past het rustige, natuurlijke oppervlak bij een theeceremonie, zonder dat de kom oud of kostbaar hoeft te zijn.

Drinken uit een kom zonder oor is in de Lage Landen trouwens minder vreemd dan het lijkt. Thee kwam in het begin van de zeventiende eeuw met schepen van de VOC naar Europa. In de Republiek dronken welgestelde families hem uit kleine porseleinen kommetjes zonder oor, meestal uit China. Het theekopje met oor werd pas later gewoon.

Welke theeceremonie past bij welke gelegenheid?

Veelgestelde vragen