Raku keramiek: zo werkt de techniek – en is raku geschikt voor eten?

Wat is raku keramiek?

Raku is een stooktechniek op lage temperatuur waarbij geglazuurde keramiek gloeiend heet uit de oven komt en snel afkoelt. Bij de westerse vorm, die je in Nederland en België het vaakst ziet, gaat het stuk daarna in brandbaar materiaal. De rook kleurt de barstjes in het glazuur en alle ongeglazuurde plekken zwart.

Omdat temperatuur, trek en rook nooit twee keer hetzelfde zijn, is elk raku-stuk een eenling. Daar staat tegenover dat de scherf poreus blijft en dat het glazuur vol fijne barstjes zit. Raku is daarom vooral decoratieve keramiek en kunst: vazen, schalen, objecten en beelden. Het woord raku betekent in het Japans zoiets als ‘vreugde’ of ‘genot’.

Waar komt raku vandaan?

Raku ontstond in de tweede helft van de 16e eeuw in Kyoto. De dakpannenmaker Chōjirō maakte voor theemeester Sen no Rikyū sobere theekommen, met de hand gevormd zonder draaischijf, die hij een voor een op lage temperatuur stookte en gloeiend uit de oven haalde. De naam gaat terug op een zegel met het teken voor ‘raku’, dat krijgsheer Toyotomi Hideyoshi aan de werkplaats zou hebben geschonken. De familie Raku zet de traditie nog altijd voort, inmiddels in de 16e generatie; in het Raku-museum in Kyoto is werk van de opeenvolgende generaties te zien.

Naar het Westen kwam de techniek via de Britse pottenbakker Bernard Leach, die in 1911 in Tokio voor het eerst een raku-stook meemaakte. In de Verenigde Staten kreeg raku zijn huidige vorm: Paul Soldner maakte de techniek vanaf eind jaren vijftig bekend en voerde in de jaren zestig de reductie in een ton met brandbaar materiaal in. Wat in Europa raku heet, is meestal die westerse variant. Meer over de Japanse traditie lees je in Japanse keramiek: stijlen en plaatsen.

De raku-stook stap voor stap

Zo verloopt een westerse raku-stook:

• 1. Het stuk wordt gemaakt van raku-klei met veel chamotte of zand. Dat maakt de klei bestand tegen de temperatuurschok die later volgt.
• 2. Na het drogen volgt een biscuitbrand op ongeveer 900 °C.
• 3. Op de gebiscuiteerde scherf komen speciale raku-glazuren die op lage temperatuur smelten, vaak met koper- of ijzeroxide.
• 4. In een kleine raku-oven, meestal gestookt op gas, gaat het stuk in 20 tot 60 minuten naar ongeveer 900–1000 °C, tot het glazuur glanzend gesmolten is.
• 5. Met een lange tang gaat het stuk gloeiend de oven uit. Al in de buitenlucht begint het glazuur te barsten: zo ontstaat het craquelé.
• 6. Het stuk gaat in een metalen ton met zaagsel, krantenpapier, stro of bladeren. Dat vat vlam, en er gaat een deksel op.
• 7. Onder het deksel verbruikt het vuur de zuurstof (reductie). Koolstof dringt in de barstjes en kleurt de ongeglazuurde delen diepzwart; koperglazuren worden rood of krijgen een metaalglans.
• 8. Na 5 tot 30 minuten gaat het deksel eraf. Vaak wordt het stuk dan in water afgeschrikt; als het is afgekoeld, boen je het roet eraf met water en een spons.

Het craquelé ontstaat doordat glazuur en scherf bij het snelle afkoelen niet even sterk krimpen. Hoe dicht het netwerk van barstjes wordt, bepaalt de keramist met de dikte van het glazuur, de afkoeltijd in de buitenlucht en het materiaal in de ton. Toch blijft het resultaat maar ten dele te voorspellen.

Raku-varianten en hun effecten

Japanse en westerse raku vergeleken

Beide varianten delen hetzelfde principe: gloeiende keramiek uit de oven halen en het toeval ruimte geven. Dat past bij de Japanse esthetiek die sporen van vuur en hand waardeert. Meer daarover lees je in wabi-sabi: de kunst van imperfectie.

Raku of craquelé-glazuur op steengoed?

Een netwerk van barstjes in het glazuur bewijst niet dat iets raku is. Ook op hoog gestookt steengoed bestaan craquelé-glazuren die er bijna hetzelfde uitzien. Zo zie je het verschil:

Verwar bedoeld craquelé niet met haarscheurtjes die pas bij het gebruik door een temperatuurschok ontstaan. Hoe je dat verschil ziet, lees je in waarom keramiek barst.

Is raku geschikt voor eten en drinken?

Meestal niet. Westerse raku is decoratieve keramiek en niet bedoeld voor eten en drinken. De redenen:

• De scherf sintert bij 900–1000 °C niet dicht en blijft poreus. Vocht trekt erin; zonder afdichting is raku niet eens waterdicht.
• In het bewust gebarsten glazuur blijven bacteriën en etensresten hangen, en je krijgt het nooit helemaal schoon.
• Laag gestookte glazuren met metaaloxiden zoals koper zijn chemisch minder stabiel. Vooral zuur uit fruit, azijn of koffie kan er stoffen uit losmaken.
• Roet en resten van de reductie zitten in de scherf.
• Een temperatuurschok – heet afwaswater, de vaatwasser of de magnetron – beschadigt glazuur en scherf.

Japanse raku-theekommen zijn een uitzondering: ze zijn bedoeld voor matcha en worden na elk gebruik zorgvuldig schoongemaakt. Of een bepaald stuk geschikt is voor voedsel, kan alleen de maker zeggen. Servies voor eten en drinken moet in de EU voldoen aan grenswaarden voor de afgifte van lood en cadmium, en veel makers zetten er het glas-en-vorksymbool op. Ontbreekt zo’n aanduiding, gebruik raku dan alleen als decoratie. Achtergrond lees je in lood en cadmium in keramiek en symbolen op servies.

Voor je dagelijkse koffie en thee kies je dicht gestookt steengoed of porselein. Onze stukken gaan in de tweede brand naar 1250 °C. Bij die temperatuur sintert de scherf tot dicht steengoed dat minder dan 1% water opneemt. Onze glazuren zijn loodvrij, en elke nieuwe glazuurbatch testen we op geschiktheid voor contact met voedsel. Kijk bijvoorbeeld bij de mokken en de theekommen.

Zelf raku proberen: cursus en veiligheid

Voor een raku-stook heb je een gasgestookte raku-oven nodig, een metalen ton, brandbaar materiaal en veel ruimte buiten. In een tuin in een woonwijk is dat door rook en vonken meestal geen goed idee, en veel gemeenten hebben regels voor open vuur en rookoverlast. Een gewone elektrische keramiekoven is er niet voor gemaakt om bij 1000 °C open te gaan. Raku leer je daarom meestal op een dag- of weekendcursus bij een keramiekatelier of een kunstcentrum. De deelnemers glazuren daar vaak kant-en-klare, gebiscuiteerde stukken en een ervaren keramist leidt de stook.

Voor je eigen veiligheid:

• Draag hittebestendige handschoenen en een gezichtsscherm of veiligheidsbril.
• Kies kleding van katoen of wol, geen synthetische stoffen, en stevige leren schoenen.
• Houd afstand tot gebouwen, droog gras en heggen, en zet een brandblusser en water klaar.
• Adem de rook niet in: werk met de wind in je rug en draag bij veel rook adembescherming.

Welke ovens er voor keramiek zijn, lees je in keramiekoven kopen; hoe je met klei begint, staat in pottenbakken voor beginners.

Raku keramiek onderhouden en mooi neerzetten

• Haal stof weg met een zachte kwast of een droge tot licht vochtige doek, zonder afwasmiddel en zonder te laten weken.
• Giet geen water direct in een raku-vaas: zet er een glas of een ander waterdicht inzetstuk in.
• Niet in de vaatwasser, niet in de magnetron en niet in de volle zon: koperglans kan door licht, lucht en vocht na verloop van tijd veranderen.
• Raku komt het best tot zijn recht in strijklicht van opzij, dat het craquelé en het oppervlak laat zien.
• Leg vilt onder stukken op houten meubels, want de voet is meestal ruw en ongeglazuurd.

Hou je van die levendige uitstraling, maar zoek je een vaas voor verse bloemen? Kies dan dicht gestookt steengoed met glazuurlopers en spikkels, zoals de flesvaas van 25 cm in Roestbruin of Grafiet gespikkeld. Welke glazuren er zijn, lees je in soorten glazuur.

Veelgestelde vragen