Venus­vliegen­vanger verzorgen: water, licht en winterrust

Venus­vliegen­vanger verzorgen in het kort

De venusvliegenvanger (Dionaea muscipula), ook wel venusvliegenval genoemd, groeit in het wild alleen in een klein gebied in Noord- en Zuid-Carolina, aan de oostkust van de Verenigde Staten. Daar staat hij in zonnige, natte en heel voedselarme moerassen en open dennenbossen. Omdat de bodem nauwelijks stikstof levert, vangt hij insecten. Precies die omstandigheden boots je thuis na: veel licht, zure en schrale grond, constant vocht en kalkvrij water.

Welk water geef je een venus­vliegen­vanger?

Kraanwater bevat opgeloste mineralen, ook in streken waar het niet hard is. Die hopen zich op in de grond, maken die minder zuur en beschadigen de fijne wortels; na een paar weken tot maanden gaat de plant kwijnen. Liefhebbers van vleesetende planten houden een grens aan van ongeveer 50 milligram opgeloste stoffen per liter, en kraanwater zit daar in Nederland en België vrijwel altijd ruim boven. Geschikt zijn:

• regenwater uit de regenton of de regenput, of opgevangen in een schone emmer
• gedemineraliseerd of gedestilleerd water uit de supermarkt, de drogist of de bouwmarkt – maar zonder geurstof, want sommig strijkwater is geparfumeerd
• osmosewater, bijvoorbeeld uit een aquariumwinkel of een eigen osmose-installatie

Niet geschikt zijn mineraalwater en bronwater, gekookt kraanwater (de mineralen blijven erin) en water uit een waterfilterkan, die de kalk maar gedeeltelijk verwijdert. Twijfel je over je regenwater, meet het dan met een goedkope TDS-meter. Zacht water vinden trouwens ook orchideeën prettig.

Hoe vaak geef je water? De schotelmethode

Een venusvliegenvanger krijgt zijn water van onderaf. De pot met afvoergat staat in een schotel waarin van maart tot en met oktober altijd 1–2 cm water staat; de plant zuigt het via de grond omhoog. Vul de schotel bij zodra hij leeg is – op warme zomerdagen kan dat dagelijks zijn. Water van bovenaf mag ook, zolang het zacht water is.

Tijdens de winterrust houd je de grond alleen licht vochtig en laat je geen water in de schotel staan. De grond mag dan nooit helemaal uitdrogen, maar natte voeten in de kou geven snel schimmel en rot.

Standplaats: veel zon, in de zomer graag buiten

Een venusvliegenvanger heeft meer licht nodig dan bijna elke andere kamerplant. Bij een raam op het zuiden of westen krijgt hij de vier of meer uur directe zon die hij nodig heeft. Bij een raam op het noorden of verder de kamer in krijgt hij lange, slappe bladstelen en blijven de vallen vanbinnen groen in plaats van rood. Heb je geen zonnig raam, dan helpt een groeilamp.

Het best groeit hij in de zomer buiten. Zet hem na de IJsheiligen, half mei, op een zonnig balkon of terras en laat hem in een à twee weken wennen aan de volle zon, zodat de bladeren niet verbranden. Buiten vangt hij vanzelf genoeg insecten. Let erop dat de schotel bij warm weer niet droogvalt en vul ook buiten alleen bij met regenwater. Loopt de schotel over na een flinke regenbui, dan is dat voor deze moerasplant geen probleem.

Een terrarium of glazen stolp is niet nodig en werkt vaak averechts: er komt te weinig licht en frisse lucht bij, en de plant gaat sneller schimmelen. Gewone luchtvochtigheid in huis is voor een venusvliegenvanger genoeg.

De juiste grond en pot

Gewone potgrond, cactusgrond of kruidengrond bevat meststoffen en vaak kalk – daarin gaat een venusvliegenvanger dood. Gebruik kant-en-klare grond voor vleesetende planten of meng ongemeste witveenturf ongeveer half om half met kalkvrij kwartszand of perliet. Wil je geen turf gebruiken, neem dan veenmos (sphagnum) als hoofdbestanddeel.

• plastic of vanbinnen geglazuurd keramiek: geen van beide geeft mineralen af aan de grond
• vermijd ongeglazuurde terracotta: die kan mineralen afgeven en trekt water uit de grond
• een afvoergat en een schotel voor de schotelmethode
• liever hoog dan plat: de wortels groeien diep, en een pot van 10–14 cm hoog is goed voor één plant

Een bloempot van geglazuurd keramiek met schotel is daarvoor geschikt. De bloempot met schotel 14 cm is 13,5 cm hoog en geeft de wortels genoeg diepte; de schotel vul je met regenwater. Staat de plant nog in de kweekpot, dan doet een sierpot zonder gat hetzelfde: giet 1–2 cm regenwater direct in de sierpot 12 cm en zet de kweekpot erin. Anders dan bij bijna alle andere kamerplanten is dat staande water hier juist de bedoeling. Spoel de sierpot om de paar weken om, zodat er geen algen gaan groeien.

Moet je een venus­vliegen­vanger voeren?

Nee. In de zomer vangt hij buiten genoeg prooi, en ook binnen overleeft hij zonder voer. Wil je toch voeren, houd je dan aan een paar regels:

• het liefst levende insecten zoals vliegen of spinnen, hooguit een derde zo groot als de val
• per plant een of twee vallen om de twee à drie weken voeren
• geen vlees, worst of kaas – de val gaat rotten
• dode insecten alleen als je de dichte val daarna een paar keer zachtjes indrukt, zodat de vertering op gang komt
• laat vallen nooit voor de grap dichtklappen: elke keer sluiten kost energie, en een val klapt maar een paar keer dicht
• tijdens de winterrust helemaal niet voeren

Goed om te weten: een venusvliegenvanger kan tellen. Na één aanraking van de voelharen blijft de val open; volgt er binnen ongeveer twintig à dertig seconden een tweede, dan klapt hij dicht. Onderzoekers van de universiteit van Würzburg lieten in 2016 zien dat de plant daarna doortelt: pas vanaf vijf prikkels van een spartelende prooi maakt hij verteringsenzymen aan. Zit er niets eetbaars in, dan gaat de val meestal binnen een dag weer open. Echte prooi verteert hij in vijf tot twaalf dagen, afhankelijk van de grootte; daarna blijft alleen het lege omhulsel van het insect over.

Venus­vliegen­vanger overwinteren: de winterrust

Een venusvliegenvanger heeft een winterrust van drie à vier maanden nodig. Zonder die rust wordt hij zwakker en gaat hij vaak na een à twee jaar dood. Vanaf oktober maakt hij kleinere vallen, liggen de bladeren plat op de grond en sterven oudere bladeren af – dat is normaal.

• Periode: ongeveer van november tot en met februari.
• Temperatuur: 0–10 °C, het liefst rond 5 °C. Een korte, lichte nachtvorst overleeft de plant, maar een doorgevroren pot is riskant.
• Plek: licht en koel, bijvoorbeeld de vensterbank van een onverwarmde logeerkamer, een koude zolder met dakraam, een onverwarmde serre of een garage met raam.
• Water: de grond licht vochtig houden, geen water in de schotel.
• Verzorging: haal afgestorven bladeren regelmatig weg, zodat er geen grauwe schimmel ontstaat.
• Noodoplossing als je geen koele ruimte hebt: de groentela van de koelkast – alleen voor gevorderden, omdat de plant daar makkelijk gaat schimmelen.

In een zachte winter kan een venusvliegenvanger in een kunststof kweekpot op een beschutte plek buiten blijven, maar in een pot bevriest de kluit veel sneller dan in de volle grond; zet hem bij strenge vorst binnen op een koele, lichte plek. Onze keramische potten zijn bedoeld voor binnen en voor beschutte, overdekte plekken; we beloven bewust niet dat ze tegen vorst kunnen. Haal ze binnen voor de eerste nachtvorst: natte potgrond zet bij bevriezen uit en kan keramiek laten barsten. Hoe je potten en planten door de winter helpt, lees je in plantenpotten in de winter. In maart gaat de plant terug naar een warme, zonnige plek en begin je weer met de schotelmethode.

Verpotten, bloei en stekken

• Verpotten: om de een à twee jaar vroeg in het voorjaar, als de grond is ingezakt of groen ziet van de algen. Haal de plant voorzichtig los, beschadig de witte, uienachtige voet niet, zet hem even diep in verse grond voor vleesetende planten en giet aan met regenwater. Hoe verpotten in het algemeen gaat, lees je in plant verpotten stap voor stap.
• Bloei: in mei of juni verschijnt een stengel van 20–30 cm met witte bloemen. Bloeien kost veel energie; wil je stevige vallen, knip de stengel dan vroeg af. Alleen als je zaad wilt oogsten, laat je hem staan.
• Delen: oudere planten vormen meerdere rozetten, die je bij het verpotten voorzichtig uit elkaar kunt halen.
• Bladstek: trek een blad met het witte voetje eraan van de plant, leg het plat op vochtige turf of veenmos en houd het licht en vochtig; na een paar weken verschijnen er jonge plantjes.

Zwarte vallen en andere problemen

Voor katten en honden is de venusvliegenvanger volgens de Amerikaanse dierenbeschermingsorganisatie ASPCA niet giftig. Andersom geldt dat niet: knabbelende huisdieren beschadigen de plant flink. Zet hem dus buiten hun bereik.

Veelgestelde vragen