Verschil tussen keramiek en porselein: materiaal, bakken en herkennen

Is porselein keramiek?

Ja. Keramiek is de verzamelnaam voor alle materialen die van klei en andere minerale grondstoffen worden gevormd en door bakken blijvend hard worden. Porselein is een soort keramiek, net als steengoed, aardewerk en terracotta. Het onderscheidt zich door zijn grondstoffen, vooral veel kaolien, en door een zo hoge brand dat de scherf glasachtig dicht, wit en in een dunne wand doorschijnend wordt.

Hebben winkels het over ‘keramisch servies’ en ‘porseleinen servies’, dan staat ‘keramiek’ meestal voor steengoed (stoneware) of aardewerk: dikwandiger, vaak gekleurd geglazuurd, met een zichtbare scherf die niet wit is. Precies die vergelijking bedoelt wie vraagt of keramiek of porselein beter is. Een overzicht van alle soorten vind je in soorten keramiek vergeleken.

Wat is porselein?

Porselein is witte, dicht gebakken keramiek van kaolien, kwarts en veldspaat, die in een dunne wand licht doorlaat en nauwelijks water opneemt. Klassiek hard porselein bestaat ongeveer voor de helft uit kaolien en voor een kwart elk uit kwarts en veldspaat. Na het vormen en drogen wordt het voorgebakken, geglazuurd en in de gladbrand zo hoog gebakken dat massa en glazuur samensmelten tot één glasachtig geheel.

Omdat bone china as van runderbotten bevat, is het niet veganistisch. De naam porselein komt van het Italiaanse ‘porcellana’, de kauri of porseleinslak, waarvan de glanzende schelp de eerste Europeanen aan het materiaal deed denken. Uitgevonden is porselein in China, afhankelijk van de definitie zo’n 1200 tot 2000 jaar geleden. Niet al het porselein is overigens wit: er bestaan ook gekleurde porseleinmassa’s, maar de tests hieronder werken bij wit porselein het best.

Verschil tussen keramiek en porselein: de tabel

Kort gezegd: porselein is de dichtste, fijnste en witste keramiek, steengoed de stevigste, en aardewerk meestal de voordeligste, maar ook de kwetsbaarste.

Porselein herkennen: vijf snelle tests

• Lichttest: houd een kopje voor een felle lamp en leg je hand erachter. Zie je de schaduw van je vingers door de wand, dan is het porselein. Steengoed en aardewerk blijven ondoorzichtig.
• Klanktest: tik met je nagel tegen de rand. Porselein klinkt helder en lang na, steengoed helder maar korter, aardewerk dof.
• Voetring: is de voet ongeglazuurd, dan zie je de scherf. Porselein is daar wit, glad en hard, steengoed grijs, beige of gespikkeld, aardewerk wit en krijtachtig of rood.
• Breukrand: bij een schilfer is porselein wit en glasachtig, steengoed dicht en fijnkorrelig, aardewerk mat en zuigend.
• Gewicht: bij dezelfde maat is een porseleinen kopje merkbaar lichter dan een van steengoed.

Vaak helpt ook een blik op de bodem: opschriften als ‘porselein’, ‘porcelain’ of ‘bone china’ en het merk van een fabriek zijn duidelijk. Hoe je merktekens ontcijfert, lees je in merktekens op porselein.

Wat is beter voor servies: keramiek of porselein?

Geen van beide is altijd beter: goed gebakken steengoed en porselein zijn allebei dicht, hygiënisch en geschikt voor dagelijks gebruik. Het hangt af van waarvoor je het servies gebruikt:

Een detail waar weinig mensen aan denken: dun porselein neemt de koffie bij het inschenken weinig warmte af, dus de eerste slok is heet. Dikwandig steengoed slaat meer warmte op – koud uit de kast koelt het je drank eerst af, voorverwarmd houdt het hem juist langer warm. Spoel een mok van steengoed daarom eerst even om met heet water.

Het onderhoud verschilt nauwelijks: porselein zonder goud- en opglazuurdecor en geglazuurd steengoed mogen in de vaatwasser en de magnetron, zoals je leest in porselein in de vaatwasser en de magnetron. Veel mensen combineren beide, bijvoorbeeld porseleinen kopjes voor de koffie met taart op een verjaardag en steengoed voor het ontbijt en het avondeten.

Keramische of porseleinen tegels: wat is het verschil?

Bij tegels betekenen de woorden iets anders dan bij servies. Een ‘porseleinen tegel’ is meestal porcellanato: heel dichte keramiek die onder hoge druk wordt geperst en hooguit 0,5% water opneemt. Keramische wandtegels hebben meestal een poreuzere scherf met een glazuurlaag en zijn bedoeld voor binnen. Porcellanato is harder en slijtvaster en geschikt voor vloeren en terrassen; met het witte, doorschijnende porselein van een kopje heeft het weinig te maken.

Porselein in Nederland en België

Eeuwenlang importeerde Europa porselein uit China en Japan. De VOC bracht het in de 17e eeuw in hele scheepsladingen naar de Republiek, onder meer het blauw-witte kraakporselein. Pas in 1708 lukte het in Europa om hard porselein te maken, en in 1710 werd in Meissen de eerste Europese porseleinfabriek opgericht – meer in Meissen porselein.

In de tweede helft van de 18e eeuw werd ook in Nederland porselein gemaakt, in Weesp, Loosdrecht, aan de Amstel en in Den Haag, en in de Zuidelijke Nederlanden was Doornik (Tournai) een belangrijk centrum. Rond 1900 maakte Rozenburg in Den Haag zijn flinterdunne eierschaalporselein – zie Rozenburg. Wil je porselein van dichtbij bekijken, dan heeft Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden een grote collectie Chinees en Japans porselein; meer adressen vind je in keramiek- en porseleinmusea in Nederland en België.

Steengoed en porselein bij PureKeramiek

Bij ons vind je allebei. Na de biscuitbrand op 950 °C glazuren we ons gespikkelde steengoed met de hand door elk stuk in het glazuur te dompelen – daarom verlopen de glazuurrand en de glazuurloop bij elk exemplaar net iets anders. In de tweede brand, die eindigt op 1250 °C, wordt het steengoed dicht gebakken en zakt de wateropname onder 1%.

Ons porselein is wit, krijgt een gladbrand op 1280 °C, is dunwandig en licht doorschijnend; sommige stukken hebben een celadonglazuur. Beide lijnen zijn vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron. Vergelijk bijvoorbeeld de porseleinen koffiekop van 200 ml met de stoneware mok Sand Dune.

Veelgestelde vragen