Rozenburg porselein: Haags eierschaal­porselein en zo herken je het

Wat is Rozenburg porselein?

Rozenburg porselein is de verzamelnaam voor het werk van de Haagse fabriek Rozenburg (1883–1917). Strikt genomen maakte Rozenburg twee soorten: plateel, beschilderd aardewerk met een dikkere, poreuze scherf, en vanaf 1899 eierschaalporselein, een zeer dun, wit en doorschijnend porselein dat de fabriek internationaal bekend maakte. Beide hebben decors in de stijl van de art nouveau, die in Nederland ook Nieuwe Kunst heet.

De naam komt van de buitenplaats Rozenburg aan de Zuid-Binnensingel in Den Haag (nu Buitenom), waar de fabriek vanaf 1885 stond. Met het dorp Rozenburg bij Rotterdam heeft het niets te maken.

De geschiedenis van Rozenburg in jaartallen

Rozenburg bestond maar vierendertig jaar, maar in die tijd veranderde de fabriek van leiding, naam en stijl:

Het einde had meerdere oorzaken: de hoge productiekosten, de concurrentie van het Goudse plateel en de mode, want rond de Eerste Wereldoorlog raakte de art nouveau uit de gratie.

Eierschaal­porselein: zo werd het gemaakt

Eierschaalporselein is porselein met wanden zo dun als een eierschaal: wit, licht en zo doorschijnend dat het decor bij tegenlicht door de wand heen schemert. Directeur Jurriaan Kok werkte jarenlang aan het materiaal en ontwierp zelf veel van de vormen. Vanaf 1899 werd het porselein in mallen gegoten, en daarmee kwam de productie echt op gang.

Het werk verliep in drie stappen:

• De vormen werden eerst gebakken op een temperatuur dicht bij het smeltpunt van de massa. Bij deze biscuitbrand ging ongeveer de helft van de stukken verloren.
• Daarna beschilderden de schilders het ongeglazuurde biscuit met fijne lijnen en heldere kleuren.
• Tot slot kreeg het stuk een glazuur en een tweede, lagere brand die het oppervlak zijn glans gaf.

Het schilderwerk maakte tot 80% van de kostprijs uit. Aan één vaas van model 184 werkten drie schilders samen 86 uur. Op het hoogtepunt had Rozenburg 82 schilders in dienst, van leerling tot meesterschilder; de meesterschilders ontwierpen ook de decors. Bekende namen zijn Samuel Schellink, J.W. van Rossum, R. Sterken, W.P. Hartgring en Jan van der Vet.

De motieven – bloemen, vogels, vissen en insecten in fijne, sierlijke lijnen – zijn mede geïnspireerd op afbeeldingen in Le Japon Artistique, het tijdschrift van de Parijse kunsthandelaar Siegfried Bing. Op de wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs was het eierschaalporselein een sensatie, en musea in Parijs en Londen kochten stukken aan. Goedkoop was het nooit: al bij verschijnen was eierschaalporselein erg duur.

Plateel en eierschaal van Rozenburg herkennen

Rozenburg herken je in de eerste plaats aan de stijl en de kwaliteit van het schilderwerk. De twee soorten verschillen duidelijk:

Twijfel je tussen Rozenburg en ander plateel uit dezelfde tijd, bijvoorbeeld uit Gouda? Dan geeft het merk op de onderkant de doorslag.

Het merk van Rozenburg lezen

Vrijwel alle stukken van Rozenburg dragen een merk, een teken of een signatuur. Het fabrieksmerk veranderde in de loop van de jaren, en dat helpt bij het dateren:

Vanaf 1900 heeft het merk een vaste opbouw: bovenaan de kroon, dan de naam Rozenburg, in het midden de ooievaar en onderaan ‘den Haag’. Links van de ooievaar staat het jaarteken, rechts het monogram van de schilder of ontwerper en een ordernummer. Met dat ordernummer kun je een stuk soms terugvinden in de gedigitaliseerde orderboeken van het Haags Gemeentearchief.

Let wel: een monogram kan van de schilder zijn, maar ook van de ontwerper, en niet elk stuk is gesigneerd.

Jaartekens: Rozenburg tot op het jaar dateren

Van 1885 tot en met 1897 gebruikte Rozenburg jaarletters, vanaf 1898 kleine symbolen. De letters I en J werden overgeslagen.

Het Rozenburg-jaar liep niet precies van januari tot december: de tekens wisselden meestal al in december. Een stuk met een anker kan dus ook in december 1898 zijn beschilderd. Ook 1905 en 1906 hebben elk een eigen jaarteken; die ontbreken in de tabel, dus vergelijk ze met de afbeeldingen in een gespecialiseerde merkengids of in het standaardwerk ‘Rozenburg 1883–1917’ van Marjan Boot uit 1983.

Controleer ook of merk en jaarteken bij elkaar passen. Een ooievaar hoort bij stukken vanaf 1893, een kroon boven de naam bij stukken vanaf 1900 – het kroontje als jaarteken van 1898 is iets anders. Een kroon boven de naam in combinatie met een jaarletter uit de jaren tachtig klopt dus niet, en is een reden om extra kritisch te kijken. Hoe je merken in het algemeen leest, staat in merktekens op porselein.

Wat is Rozenburg porselein waard?

Rozenburg is bij verzamelaars van art nouveau gewild, maar de verschillen tussen stukken zijn groot. Wat de waarde bepaalt:

• Soort: eierschaalporselein is zeldzamer en kostbaarder dan plateel.
• Schilder en ontwerp: stukken van bekende schilders en vroege ontwerpen van Colenbrander trekken meer belangstelling.
• Formaat en bewerkelijkheid: een grote, rijk beschilderde vaas is meer waard dan een klein kopje.
• Staat: haarscheuren, schilfers, restauraties en verkleuringen drukken de prijs sterk.
• Documentatie: een duidelijk merk, een leesbaar jaarteken en een terug te vinden ordernummer maken een stuk makkelijker te verkopen.

Een Rozenburg-stuk breng je beter niet naar de kringloopwinkel. Laat het taxeren door een veilinghuis of kunsthandel die art nouveau en Nederlandse keramiek kent, en vergelijk met prijzen die werkelijk zijn betaald. Hoe kopen en verkopen in het algemeen werkt – van Marktplaats en 2dehands tot online veilingen – lees je in porselein verzamelen.

Rozenburg bekijken en bewaren

Rozenburg zie je onder meer in het Rijksmuseum, dat een servies van Colenbrander uit 1886 bezit, en in Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden. Wat er op een bepaald moment te zien is, vind je op de website van het museum; meer tips staan in Keramiekmuseum Princessehof en keramiekmusea in Nederland en België.

Eierschaalporselein is extreem kwetsbaar. Zo bewaar je het:

• Pak een stuk altijd met twee handen bij het lichaam vast, nooit aan een oor, deksel of rand.
• Zet het in een vitrinekast, uit de felle zon en weg van de verwarming.
• Stof af met een zachte kwast. Neem plateel hooguit af met een licht vochtige doek en zet het nooit in de vaatwasser.
• Drink niet meer uit eierschaalkopjes: hete thee en afwassen zijn te veel voor zulk dun porselein.

Wil je zelf uit dun porselein drinken? Onze porseleinen kopjes zijn dunwandig en licht doorschijnend, maar krijgen een gladbrand op 1280 °C en mogen gewoon in de vaatwasser. Het verschil tussen aardewerk, steengoed en porselein lees je in keramiek en porselein vergeleken.

Veelgestelde vragen