Porselein: merken en verzamelen
Boch Frères Keramis: Belgisch aardewerk, art deco en merktekens
Boch Frères Keramis is de aardewerkfabriek die de familie Boch in 1841 in het Henegouwse La Louvière begon en die internationaal bekend werd met de art-decovazen van Charles Catteau. Hier lees je hoe de fabriek ontstond, waaraan je werk van Catteau herkent, hoe je de merktekens dateert, wat de waarde bepaalt en waar je de collectie kunt zien.
Boch Frères: van Saint-Vaast tot Royal Boch
Boch Frères – letterlijk ‘Gebroeders Boch’ – was een aardewerkfabriek in La Louvière, in de Belgische provincie Henegouwen. De fabriek werd opgericht door leden van de familie Boch, die ook aan de basis staat van Villeroy & Boch, en heette Keramis, naar het Griekse woord voor aardewerk. Aan het eind van de negentiende eeuw was Boch Frères een van de grootste keramiekproducenten van België.
| Jaar | Wat er gebeurde |
|---|---|
| 1841 | Eugène Boch koopt op 17 mei een aardewerkfabriek in Saint-Vaast. |
| 1844 | Eugène en Victor Boch en hun zwager Jean-Baptiste Nothomb richten de vennootschap Boch Frères op, met terugwerkende kracht tot 1841. In augustus begint de productie onder leiding van Victor Boch, die tot 1881 aan het roer staat. |
| 1869 | Het deel van Saint-Vaast waar de fabriek staat, wordt de zelfstandige gemeente La Louvière. |
| 1907 | Charles Catteau, sinds 1906 in dienst, gaat het Atelier de Fantaisie leiden, de afdeling voor sieraardewerk. |
| 1925 | Catteau en Boch Frères vallen in de prijzen op de internationale tentoonstelling van decoratieve kunsten in Parijs. |
| 1927 | Het merk Keramis wordt op 18 maart gedeponeerd. |
| 1948–1949 | Het bedrijf wordt de naamloze vennootschap Boch Frères; er komt een afdeling voor sanitair bij. |
| 1985 | Boch Frères wordt vereffend en de activiteiten worden opgesplitst. |
| 1988–1989 | Na een nieuw faillissement gaat de fabriek verder als Royal Boch Manufacture. |
| 1991 | De productie van sanitair gaat over naar het Maastrichtse Koninklijke Sphinx. |
| 2009 | Op 26 februari spreekt de rechtbank van koophandel in Bergen het faillissement uit; de 47 werknemers bezetten de fabriek. |
De lijn met Maastricht valt op: het sanitair van Boch kwam terecht bij het bedrijf dat ooit als Petrus Regout begon. Meer daarover lees je in Maastrichts aardewerk.
Op het oude fabrieksterrein in La Louvière zit nu Keramis, het keramiekcentrum van de Federatie Wallonië-Brussel, waar je de geschiedenis van de fabriek en het werk van Catteau kunt zien. De merknaam Royal Boch wordt nog altijd gebruikt, onder meer voor het servies Boerenbont.
Charles Catteau, de man van Keramis
Charles Catteau werd op 26 januari 1880 geboren in het Franse Douai, als zoon van een Belgische vader en een Franse moeder. Hij studeerde af als keramisch ingenieur aan de nationale keramiekschool in Sèvres en werkte van 1904 tot 1906 bij de porseleinmanufactuur Nymphenburg in München, waar hij de Jugendstil en de Franse art nouveau leerde kennen. In 1906 haalde Boch Frères hem naar La Louvière; een jaar later kreeg hij de leiding over het Atelier de Fantaisie.
Catteau bepaalde de modellen, kleuren en glazuren van alles wat zijn atelier maakte, en vernieuwde vormen, decors en glazuren van de hele fabriek. Daarnaast gaf hij les aan de École Industrielle Supérieure, waar keramisten, glasblazers en decoratieschilders werden opgeleid. Zijn vroege werk is nog art nouveau; vanaf de jaren twintig maakte hij vooral art deco. In 1925 vielen hij en Boch Frères in de prijzen in Parijs, en in 1930 was zijn werk de blikvanger in het keramiekpaviljoen van de internationale tentoonstelling in Luik.
Na de Tweede Wereldoorlog ging Catteau met pensioen. In 1950 verhuisde hij naar Nice, en hij bleef schilderen tot zijn dood in 1966. Hij staat bekend als ‘de man van Keramis’: zijn naam is onlosmakelijk verbonden met het bekendste werk van de fabriek.
Zo herken je een vaas van Catteau
Het art-decowerk uit het atelier van Catteau is goed te herkennen. Let op deze kenmerken:
- Motieven: gestileerde dieren zoals pinguïns, antilopen en vogels, en daarnaast geometrische patronen en bloemen.
- Craquelé-fond: veel vazen hebben een bewust gecraqueleerd glazuur, een fijn netwerk van barstjes waarop het decor ligt.
- Glazuren: dikke, glanzende kleurvlakken die scherp tegen elkaar of tegen zwart afsteken.
- Signatuur: de naam ‘Ch. Catteau’ is op de stukken uit zijn atelier gestempeld, meestal samen met het Keramis-merk en een decornummer dat met een D begint.
Niet alles met een Keramis-merk is van Catteau zelf. In het atelier werkten meerdere schilders, die soms hun eigen initialen toevoegden, en ook na zijn vertrek bleef de fabriek decoratief aardewerk maken. Een stuk zonder signatuur kan dus prima uit La Louvière komen, maar of het om een ‘Catteau’ gaat, is dan minder zeker.
Boch Frères merktekens: zo dateer je een stuk
Boch Frères wisselde in de loop van de tijd vaak van merk. Deze indeling volgt de gangbare merkengidsen en helpt je om een periode te bepalen:
| Periode | Merk | Zo herken je het |
|---|---|---|
| 1870–1882 | gedrukt tekstmerk | de tekst ‘Boch Frères – Keramis – La Louvière’, in lichtbruin of wit |
| 1875–1900 | geschilderd monogram | een B en een F door elkaar, met een K van Keramis, in zwart of in de kleur van het decor |
| jaren twintig | monogram BFK met initialen | toegeschreven aan de schildersafdeling, vaak met de initialen van de schilder; die toeschrijving is niet onomstreden |
| 1920–1959 | rond merk met laurier | rond stempel van 1–2 cm met een lauriertak eronder, in allerlei kleuren, soms met de naam van het decor |
| 1927–jaren veertig | woordmerk Keramis | gedeponeerd op 18 maart 1927, vooral op art deco uit het atelier van Catteau; met of zonder wolf boven de naam |
| vanaf 1989–1990 | Royal Boch | naam van de nieuwe vennootschap na het faillissement van 1988 |
De wolf past bij de stadsnaam: in La Louvière zit het Franse louve, wolvin. Daarnaast vind je vaak ingedrukte vormnummers en geschilderde decornummers. Een merk geeft een periode aan, geen exact jaar: een rond lauriermerk kan op een stuk uit 1925 staan, maar ook op een stuk uit 1955.
Hoe je merken in het algemeen leest, staat in merktekens op porselein en aardewerk; andere Europese makers vind je in het overzicht Europese porseleinmerken.
Meer dan art deco: servies en Boerenbont
Het grootste deel van de productie was gewoon gebruiksgoed: borden, kommen, kannen en complete serviezen, vaak met gedrukte decors, voor Belgische huishoudens en voor de export. Vanaf 1949 maakte de fabriek ook sanitair.
Bij Nederlanders en Vlamingen is de naam Boch vooral bekend van Boerenbont, het servies met kleurige boerenbloemen dat in veel keukens als ‘het servies van oma’ op tafel stond. De merknaam Royal Boch wordt er nog altijd voor gebruikt. De geschiedenis, de makers en de waarde lees je in Boerenbont: het servies van oma.
Wat is Boch Frères waard?
Er zijn eigenlijk twee markten. Gewoon servies van Boch Frères en Royal Boch is in grote aantallen gemaakt en is meestal betaalbaar; je vindt het op Marktplaats, 2dehands en in de kringloopwinkel. Art-decowerk uit het atelier van Catteau wordt internationaal verzameld en duikt op bij veilinghuizen en kunsthandels in België, Nederland, Frankrijk en de Verenigde Staten. Wat de prijs bepaalt:
- Ontwerp: vazen met dieren en uitgesproken art-decomotieven zijn het meest gezocht.
- Formaat en zeldzaamheid: grote vazen en decors die weinig zijn gemaakt, zijn meer waard dan veelvoorkomende.
- Signatuur en merk: ‘Ch. Catteau’ met het Keramis-merk en een decornummer maakt een toeschrijving overtuigender.
- Staat: craquelé hoort bij het ontwerp, maar schilfers, haarscheuren, restauraties en overgeschilderde plekken drukken de waarde sterk.
Bekijk een stuk onder strijklicht en met een uv-lamp: restauraties lichten dan vaak anders op dan het originele glazuur. Schat je een vaas hoog in, laat hem dan taxeren door een veilinghuis met een afdeling art deco of keramiek, en vergelijk met werkelijk betaalde prijzen in plaats van vraagprijzen. Hoe je kopen en verkopen aanpakt, lees je in porselein verzamelen.
Boch Frères bewaren en tonen
Art-decovazen zijn sierstukken, geen gebruiksvazen. Zo houd je ze mooi:
- Stof ze af met een zachte kwast of een droge doek en was ze nooit in de vaatwasser.
- Zet geen water in een vaas met craquelé: vocht trekt via de barstjes in de scherf en geeft vlekken. Gebruik voor bloemen een glazen binnenbak.
- Vermijd felle zon en grote temperatuurverschillen, bijvoorbeeld boven een radiator.
- Zet een vaas in een vitrinekast of op een plank met een opstaande rand, zodat hij niet kan wegschuiven.
Wil je wel verse bloemen in huis? Kies dan een vaas die daarvoor gemaakt is: onze keramische vazen zijn ook vanbinnen geglazuurd en waterdicht. Welke vorm bij welk boeket past, lees je in vaas kiezen.
Wie de collectie in het echt wil zien, gaat naar Keramis in La Louvière; kijk voor openingstijden op de website van het museum. De Koning Boudewijnstichting beheert bovendien een collectie werk van Catteau, die je online kunt bekijken. Meer adressen voor een uitstapje vind je bij keramiekmusea in Nederland en België.
Veelgestelde vragen
Wat betekent Keramis?
Keramis is de naam van de fabriek van Boch Frères in La Louvière, afgeleid van het Griekse woord voor aardewerk. Vanaf 1927 was Keramis ook een gedeponeerd merk, vooral voor art deco uit het atelier van Charles Catteau.
Is Boch Frères hetzelfde als Villeroy & Boch?
Nee. Beide bedrijven komen uit dezelfde familie Boch, maar Boch Frères was een zelfstandig bedrijf in La Louvière. Villeroy & Boch ontstond in 1836 uit een fusie van de bedrijven van Jean-François Boch en Nicolas Villeroy.
Wie was Charles Catteau?
Een keramist (1880–1966), geboren in Douai, die vanaf 1907 zo’n veertig jaar het decoratieatelier van Boch Frères leidde. Zijn art-decovazen met gestileerde dieren op een craquelé-fond zijn het meest gezochte werk van de fabriek.
Bestaat Boch Frères nog?
De fabriek in La Louvière ging in 2009 failliet, na eerdere herstructureringen in 1985 en 1988. De merknaam Royal Boch wordt nog gebruikt, en op het oude fabrieksterrein zit het keramiekcentrum Keramis.
Hoe herken je echt werk van Catteau?
Kijk naar de gestempelde signatuur ‘Ch. Catteau’, het Keramis-merk en een decornummer, en vergelijk vorm en decor met gedocumenteerde stukken. Twijfel je, laat dan een veilinghuis of specialist meekijken.
Wat is een vaas van Boch Frères waard?
Dat loopt sterk uiteen: gewone stukken zijn betaalbaar, gesigneerde art-decovazen van Catteau worden internationaal verzameld. Ontwerp, formaat, zeldzaamheid en staat bepalen de prijs; een taxatie door een veilinghuis geeft houvast.
Waar ligt La Louvière?
In de Belgische provincie Henegouwen, tussen Bergen en Charleroi.
Een vaas voor verse bloemen naast je verzameling: onze vazen van steengoed zijn ook vanbinnen geglazuurd en waterdicht.
Bekijk de vazen
