Maastrichts aardewerk: Petrus Regout, Sphinx, Mosa en hun merken

Wat is Maastrichts aardewerk?

Maastrichts aardewerk is de verzamelnaam voor het industriële servies dat tussen 1834 en het eind van de twintigste eeuw in Maastricht werd gemaakt: borden, kommen, schotels, terrines, kannen, lampetstellen en theeserviezen voor gewone huishoudens. Het was betaalbaar, werd in grote aantallen geproduceerd en had meestal een gedrukt in plaats van een handgeschilderd decor.

Daarmee verschilt het duidelijk van Delfts blauw. Delfts aardewerk heeft een wit tinglazuur en is met de hand beschilderd. De Maastrichtse fabrieken werkten naar Engels voorbeeld met een lichte, witte scherf onder een doorzichtig glazuur en brachten hun decors grotendeels met drukwerk aan. Zo werd Maastricht in de negentiende eeuw het centrum van de Nederlandse aardewerkindustrie. Regout vestigde zich bij het Bassin, de haven van de Zuid-Willemsvaart, en Société Céramique aan de Maas; dat maakte de aan- en afvoer van grondstoffen en servies eenvoudig.

Verzamelaars gebruiken het begrip ruim: ook het porselein van Mosa en het naoorlogse aardewerk van kleinere bedrijven zoals Jema horen erbij. De Vereniging Maastrichts Aardewerk (VMA), opgericht in 1979, brengt verzamelaars samen, geeft een eigen bulletin uit en organiseert elk jaar meerdere beurzen waar je stukken kunt bekijken, vergelijken en kopen.

De Maastrichtse fabrieken op een rij

De periodes hieronder volgen de indeling van de Vereniging Maastrichts Aardewerk. Ze geven aan wanneer een fabriek onder die naam servies maakte, en helpen je om een stuk globaal te dateren.

Let op: niet elke Regout is Petrus. Ook Mosa werd door een Regout opgericht, en de VMA noemt daarnaast een kleinere maker als Frederik Regout. Kijk daarom altijd naar de volledige naam in het merk.

Petrus Regout en De Sphinx

Petrus Laurentius Regout werd op 23 maart 1801 in Maastricht geboren, in een familie van handelaren in glas en aardewerk. Hij begon met het slijpen van kristal en bouwde vanaf 1834 een groep fabrieken op voor glas, kristal en aardewerk. Vooral het aardewerk werd een succes: wit, licht servies met gedrukte decors, dat hij goedkoop en in grote aantallen maakte voor de Nederlandse markt en voor de export.

De keerzijde van dat succes was de armoede van de arbeiders. Lange werkdagen waren normaal, en ook kinderen werkten in de fabrieken. In 1864 opende in Maastricht de Cité Ouvrière, een woonblok met honderd kamers waarin 266 mensen woonden. De omstandigheden waren er zo slecht dat priester Henri Poels het een ‘mensenpakhuis’ noemde; het gebouw werd in 1938 gesloopt.

Na de dood van Petrus Regout in 1878 zetten zijn zonen het bedrijf voort. In 1899 ging het verder als De Sphinx, genoemd naar het beeldmerk van de fabriek. In 1958 fuseerde De Sphinx met de oude concurrent Société Céramique tot Sphinx-Céramique, dat later Koninklijke Sphinx heette. Eind jaren zestig stopte de productie van huishoudelijk servies en ging het bedrijf verder met sanitair. Daarom kennen veel mensen de naam Sphinx nu vooral van toiletten en wastafels.

Wie door Maastricht loopt, ziet die geschiedenis nog terug. In het Sphinxkwartier ligt de Sphinxpassage: een doorgang van 120 meter met bijna 30.000 tegels van kunstenaar Bart van den Boom, met portretten, oude reclames, serviesdecors en – als knipoog naar de latere productie – toiletten. Ook de Penitentenpoort, de vroegere toegang tot het fabrieksterrein, staat er nog.

Société Céramique en Mosa

Société Céramique werd in 1863 opgericht door Clermont en Chainaye, die vakmensen van Regout overhaalden om voor hen te komen werken. De fabriek in Wyck, op de oostoever van de Maas, werd de belangrijkste concurrent van Regout, tot de twee in 1958 samengingen. Op het voormalige fabrieksterrein ligt nu de wijk Céramique, met het Bonnefantenmuseum en het Centre Céramique. De Wiebengahal, een oude fabriekshal, herinnert nog aan de productie.

Mosa werd in 1883 opgericht door Louis Regout, een zoon van Petrus, samen met zijn eigen zoon. De fabriek aan de Meerssenerweg maakte eerst blauw porselein naar Chinees voorbeeld en vanaf 1888 ook wandtegels. Na de Eerste Wereldoorlog kwamen er theeserviezen naar Engels voorbeeld bij. Mosa is de Latijnse naam van de Maas.

Mosa bestaat nog steeds. Bij het honderdjarig bestaan in 1983 kreeg het bedrijf het predicaat Koninklijk, en sindsdien heet het Royal Mosa. Servies maakt het niet meer: het bedrijf produceert in Maastricht tegels voor vloeren, wanden en gevels.

Bekende Mosa-ontwerpen zijn het decor Lange Lijs, met de sierlijke Chinese vrouwenfiguren die je ook van Delfts blauw kent, en het model Flat uit 1968 van ontwerper Edmond Bellefroid. Porselein is dunner en harder dan het oudere Maastrichtse aardewerk. Houd een kopje tegen het licht: dun porselein laat licht door, aardewerk niet. Meer over dat verschil lees je in keramiek en porselein vergeleken.

Decors en technieken herkennen

Op Maastrichts aardewerk zie je vier manieren om een decor aan te brengen, vaak ook in combinatie:

• Drukdecor: de tekening werd in een koperen plaat gegraveerd, met inkt op dun papier afgedrukt en zo op het ongeglazuurde stuk overgebracht. Je herkent het aan fijne lijntjes en puntjes in één kleur, vaak blauw, rood, bruin, groen of zwart. Waar twee stukken papier samenkwamen, zie je soms een naadje of een overlap.
• Sponsdecor: kleine motieven die met een uitgesneden stukje spons zijn gestempeld. De herhaalde, wat vlekkerige figuurtjes in felle kleuren waren snel aan te brengen en dus goedkoop.
• Decalcomanie: een veelkleurige afbeelding op een transfervel, op Maastrichts servies al aan het eind van de negentiende eeuw. Je ziet geen penseelstreken, en de kleuren liggen overal even dun.
• Handschildering: randen, biezen en eenvoudige bloemen, vaak als aanvulling op een drukdecor. Kleine verschillen tussen twee borden van hetzelfde servies verraden het penseel.

Verzamelaars zoeken vaak op de naam van een decor of model. De VMA licht onder meer deze voorbeelden uit:

Daarnaast zijn het Beatrix-servies, gemaakt ter gelegenheid van de geboorte van prinses Beatrix in 1938, het servies in pasteltinten uit de jaren vijftig en zestig en het onversierde ‘Maastrichts wit’ geliefd bij verzamelaars.

Merken op Maastrichts aardewerk lezen

Het meeste Maastrichtse servies is op de onderkant gemerkt. Hierop let je:

• De fabrieksnaam, meestal met de plaatsnaam Maastricht: ‘P. Regout’ of ‘Petrus Regout’, ‘Sphinx’, ‘Société Céramique’ of ‘Mosa’. Staat er ‘Sphinx-Céramique’ of ‘Koninklijke Sphinx’, dan is het stuk van na de fusie in 1958.
• De naam van het decor: veel gedrukte merken vermelden die. Daarmee zoek je het stuk op in boeken en in de bulletins van de VMA.
• Ingedrukte cijfers of letters: die zijn in de klei gedrukt voordat het stuk werd gebakken, en zeggen vaak iets over de vorm of de productieperiode.
• Een productiecode: bij Sphinx gaf een gecodeerd streepje onder het logo het werkelijke productiejaar aan. Een jaartal in het decor zegt dus niet altijd wanneer een stuk gemaakt is.
• Een toevoeging als ‘Holland’ of ‘Made in Holland’: zulke herkomstaanduidingen voor de export wijzen meestal op de twintigste eeuw.

Een merk geeft een periode aan, geen precies jaar: populaire decors bleven soms tientallen jaren in productie. Twijfel je, vergelijk dan met gedocumenteerde stukken of vraag het na op een VMA-beurs. Hoe je merktekens in het algemeen ontcijfert, lees je in merktekens op porselein lezen.

Wat is Maastrichts aardewerk waard?

Een vaste prijslijst bestaat niet, en het eerlijke antwoord is: meestal minder dan mensen hopen. Maastrichts aardewerk is in enorme aantallen gemaakt, dus gewone borden, kommen en kopjes kom je in bijna elke kringloopwinkel tegen. De waarde hangt af van:

• Decor en kleur: vroege, zeldzame of veelkleurige decors zijn meer gewild dan veelvoorkomende drukdecors.
• Vorm: terrines, grote schotels, lampetstellen en complete theeserviezen zijn zeldzamer dan losse borden.
• Staat: schilfers, haarscheuren, lijmplekken, afgesleten decors en verkleuring drukken de waarde sterk.
• Volledigheid: een compleet servies brengt meer op dan dezelfde stukken los.
• Vraag: wat verzamelaars zoeken, verschilt per decor en verandert in de loop van de jaren.

Craquelé – het netwerk van fijne barstjes in het glazuur – komt bij oud aardewerk veel voor. Het is geen breuk, maar vocht en vet kunnen erdoor in de poreuze scherf trekken, waardoor het stuk bruin of grijs verkleurt.

Wil je weten wat je stukken waard zijn, kijk dan naar verkochte stukken in plaats van naar vraagprijzen. Op een beurs van de VMA kun je stukken laten zien aan verzamelaars en handelaren. Voor een volledige collectie of bijzondere stukken kun je terecht bij een veilinghuis met een afdeling keramiek; veel veilinghuizen houden inbreng- of taxatiedagen. Verkopen kan via Marktplaats of 2dehands, een kringloopwinkel, een verzamelaarsbeurs of een veiling – de voor- en nadelen lees je in porselein verzamelen, kopen en verkopen.

Oud Maastrichts aardewerk gebruiken en bewaren

Veel mensen eten nog gewoon van de borden van hun grootouders. Dat kan prima, als je een paar dingen in acht neemt:

• Was oud aardewerk met de hand, in lauw water met een mild afwasmiddel. De vaatwasser tast oude glazuren en decors aan, en water dringt via haarscheurtjes in de scherf. Meer daarover lees je in porselein in de vaatwasser en de magnetron.
• Zet stukken met een gouden of zilveren rand nooit in de magnetron.
• Laat oud aardewerk niet urenlang weken: de scherf trekt water op en kan verkleuren.
• Gebruik beschadigd of sterk gecraqueleerd servies liever niet voor zure gerechten; oude glazuren kunnen lood bevatten. Lees meer over lood en cadmium in keramiek.
• Hang je mooiste borden op met een bordenhanger die bij de maat past; ideeën voor een goede indeling vind je bij borden aan de muur.

Combineer oud en nieuw gerust. Een Maastrichtse schotel of terrine past goed bij effen servies: kies voor elke dag keramische borden die wel in de vaatwasser mogen, en zet het erfstuk op tafel bij een feestelijk diner. Hoe je stijlen mengt zonder dat het rommelig wordt, lees je in servies combineren.

Veelgestelde vragen