Keramiek gieten: een gipsmal maken en werken met gietklei

Twee manieren om keramiek te gieten

Wie ‘keramiek gieten’ zoekt, bedoelt een van twee heel verschillende technieken: klassiek gieten met gietklei in een gipsmal, of gieten met mineraal gietpoeder in een siliconen mal. Alleen de eerste manier levert echte, gestookte keramiek op.

Zo werkt gieten met gietklei en een gipsmal

Gietklei is vloeibare klei waaraan een deflocculant (vervloeier) is toegevoegd, bijvoorbeeld waterglas of soda. Daardoor blijft de klei vloeibaar, ook al bevat ze weinig water. Giet je gietklei in een droge gipsmal (in Vlaanderen ook moule of plaastermoule genoemd), dan zuigt het gips water uit de klei. Tegen de wand van de mal zet zich zo een laag stevigere klei af, die elke minuut dikker wordt. Is de wand dik genoeg, dan giet je de rest uit. Wat overblijft, is een holle vorm die bij het opstijven iets krimpt, loskomt van de mal en precies de vorm van de binnenkant van de mal heeft.

Zo kun je bekers, kommen, vazen en figuren steeds in dezelfde vorm herhalen. In de industrie worden op deze manier onder meer kannen, beeldjes en sanitair gemaakt. Hoe gieten verschilt van draaien en opbouwen met de hand, lees je in hoe keramiek wordt gemaakt.

Welk gips gebruik je voor een gietmal?

De mengverhouding staat op de verpakking. Bij gips voor mallen is 70–80 delen water op 100 delen gips (in gewicht) gebruikelijk. Strooi het gips altijd in het water, niet andersom, en laat het 1–2 minuten intrekken voordat je gaat roeren. Hoe meer water, hoe beter de mal zuigt, maar hoe zachter hij ook wordt.

Een gipsmal voor een beker maken: stap voor stap

• Maak een model: een beker zonder oor van klei, hout, gips of uit de 3D-printer. Het model mag geen ondersnijdingen hebben en moet naar onderen smaller worden, zodat het uit de mal kan.
• Verleng de rand van het model met 1–2 cm. Die gietrand snijd je later van het gietstuk af.
• Zet het model met de opening naar beneden op een gladde plaat en zet het vast met wat klei.
• Zet er rondom een bekisting omheen van planken, linoleum of kunststof stroken, ongeveer 3 cm van het model, en dicht de naden af met klei.
• Bestrijk model en plaat een paar keer met verdunde groene zeep of een scheidingsmiddel voor gips.
• Strooi het gips in het water, laat het intrekken en roer het zonder lucht erin te kloppen tot het zo dik is als dikke yoghurt.
• Giet het gips vlot en in één keer in, tot minstens 2–3 cm boven het model, en tik tegen de plaat, zodat luchtbellen opstijgen.
• Laat het 20–40 minuten uitharden – het gips wordt daarbij merkbaar warm. Haal dan de bekisting weg, neem het model eruit en schuin de randen van de mal iets af.
• Laat de mal op kamertemperatuur of hooguit ongeveer 40–50 °C drogen, afhankelijk van de grootte een paar dagen tot twee weken. De mal is droog als hij niet meer lichter wordt.

Mallen met ondersnijdingen, bijvoorbeeld voor bolle vazen of figuren, maak je uit twee of meer delen. De delen grijpen in elkaar met paspunten: kuiltjes die je in het eerste deel uitholt voordat je het tweede deel giet. Het oor giet je in een kleine tweedelige mal, of je vormt het met de hand en zet het leerhard aan met een beetje gietklei.

Gietklei kopen en voorbereiden

Gietklei koop je vloeibaar in een emmer of als poeder om zelf aan te maken, voor aardewerk, steengoed en porselein (gietporselein). Op de verpakking staan het stooktraject, de bakkleur en vaak het litergewicht. Kies gietklei die past bij de oven waarin je stookt; welke klei bij welke oven hoort, lees je in klei voor keramiek kiezen. Zelf gietklei maken van droge klei kan ook, maar daarvoor moet je deflocculant nauwkeurig afwegen en het litergewicht meten – als beginner ben je met kant-en-klare gietklei beter uit. Zo bereid je de gietklei voor:

• Roer de gietklei vóór het gieten goed door, het liefst met een mengstaaf op de boormachine op een laag toerental.
• Giet de gietklei door een zeef om klontjes en vuil te verwijderen.
• Laat de gietklei 10–15 minuten staan, zodat luchtbellen kunnen ontsnappen.
• Controleer de dikte: de gietklei moet als vloeibare room gelijkmatig van een lepel lopen, en een afgewogen liter moet ongeveer het litergewicht van het productblad halen.
• Is de gietklei te dik, voeg dan een paar druppels deflocculant toe in plaats van water. Te veel water verlengt de giettijd, maakt het gietstuk zwakker en maakt de mal te nat.
• Vang uitgegoten restjes schoon op, zeef ze en gebruik ze opnieuw.

Keramiek gieten stap voor stap: tijden en wanddikte

De tijden hangen af van de gietklei, de mal en de temperatuur en vochtigheid in de ruimte. Noteer per mal hoe lang de gietklei moet blijven staan voor de wanddikte die je wilt. Daarna droogt het gietstuk langzaam en stook je het zoals alle keramiek: biscuitbrand, glazuur, glazuurbrand. Hoe dat gaat, lees je in keramiek glazuren en alles over de keramiekoven.

Veelgemaakte fouten bij het gieten

Zo gaat je gipsmal lang mee

• Maak de mal alleen schoon met schoon water en een spons, zonder afwasmiddel en zonder te schrobben.
• Laat de mal tussen twee gietbeurten drogen; giet je veel, werk dan om en om met twee of drie dezelfde mallen.
• Bewaar de mal vorstvrij, want nat gips springt bij vorst.
• Droog de mal niet in een hete oven: boven ongeveer 40–50 °C verliest gips kristalwater en wordt het bros.
• Bewaar meerdelige mallen in elkaar en houd ze bij elkaar met een elastiek of spanband.
• Houd gipskruimels uit de buurt van je klei: na het stoken kunnen ze stukjes uit de scherf laten springen.

Een goed onderhouden mal gaat afhankelijk van het gips en het gebruik enkele tientallen tot een paar honderd gietbeurten mee. Na verloop van tijd worden details vager en zuigt de mal minder goed. Gipsresten gooi je nooit door de gootsteen, want ze harden in de afvoer uit: laat ze in een emmer hard worden en gooi kleine hoeveelheden bij het restafval; grotere hoeveelheden breng je naar de milieustraat (in België: het recyclagepark). Draag een stofmasker als je gips of gietpoeder aanmaakt.

Gieten met gietpoeder en een siliconen mal

Keramisch gietpoeder is geen klei, maar een mineraal poeder dat je met water aanmaakt en dat in de mal uithardt, ongeveer zoals gips. Je hebt er geen oven voor nodig, en het is geschikt voor onderzetters, waxinelichthouders, sieradenschaaltjes, hangers en kleine decoratie.

• Weeg poeder en water precies af volgens de aanwijzingen en roer het mengsel klontvrij.
• Giet het vlot in de schone siliconen mal en tik er zachtjes tegen, zodat luchtbellen opstijgen.
• Laat het uitharden, haal het pas na de aangegeven tijd uit de mal en laat het daarna helemaal doordrogen.
• Schuur de randen glad met fijn schuurpapier.
• Beschilder het met acrylverf en bescherm het met blanke lak.

Het resultaat lijkt op keramiek, maar is niet gestookt: het blijft poreus, kan niet in de vaatwasser en is niet bedoeld voor eten en drinken. Voor een vaas met verse bloemen heb je een glazen binnenbakje nodig, en waxinelichtjes laat je altijd in hun metalen cupje. Andersom zijn siliconen mallen niet geschikt voor gietklei, want siliconen nemen geen water op – daarvoor heb je gips nodig. Welke verf blijft zitten op een ongestookt oppervlak, lees je in het artikel over keramiekverf.

Gietmallen kopen of zelf maken?

Kant-en-klare gipsmallen voor bekers, kommen en figuren vind je bij winkels voor keramiekbenodigdheden, siliconen mallen voor gietpoeder in de hobbywinkel. Om te beginnen zijn gekochte mallen ideaal, omdat je dan geen model hoeft te maken. Zelf een mal maken loont als je een eigen ontwerp vaker wilt herhalen. Gereedschap voor het model en het afwerken vind je in de basisset gereedschap, projecten om na te maken in 12 projecten met klei voor beginners.

Veelgestelde vragen