Keramiekverf: welke verf blijft zitten en welke moet in de oven?

Welke verf blijft zitten op keramiek?

Het langst blijft verf zitten die in een keramiekoven wordt ingebrand, vanaf ongeveer 750 °C. Daarna komt porseleinverf uit de gewone oven. Acrylverf hecht ook zonder bakken, maar is alleen geschikt voor decoratie. Het overzicht:

De eerste vier horen bij pottenbakken, keramiekcafés en porseleinschilderen – overal waar een keramiekoven staat. Voor thuis blijven porseleinverf, lakverf en acrylverf over. Hoe de methoden in de praktijk verlopen en wat ze kosten, lees je in keramiek schilderen: uitleg, verf en prijzen.

Let goed op het etiket: onder de naam ‘keramiekverf’ worden heel verschillende producten verkocht – van porseleinverf voor de oven tot lakverf op oplosmiddelbasis en acrylverf. Op de verpakking staat of de verf in de oven moet, aan de lucht droogt of in een keramiekoven wordt gestookt, en of ze geschikt is voor servies.

Keramiekverf om te stoken: engobe, onderglazuur en glazuur

Onderglazuur is sterk gepigmenteerde keramiekverf die je op leerharde of voorgebakken klei schildert en daarna afdekt met transparant glazuur. Tijdens het stoken vloeit het nauwelijks uit en is daardoor geschikt voor motieven, letters en scherpe lijnen. Voor een dekkend vlak breng je twee tot drie lagen aan; één laag oogt doorschijnend. Met deze verf werken keramiekcafés.

Engobe bestaat uit klei en kleurpigment – in feite gekleurde, vloeibare klei. Je brengt engobe meestal aan op leerharde klei; ze kleurt het oppervlak en kan zonder glazuur mat blijven. Engobe is de klassieke basis voor de krastechniek, die engobe en sgraffito stap voor stap uitlegt.

Kleurglazuur kleurt en sluit in één keer af: het smelt tijdens het stoken tot een glasachtige laag. Penseelglazuren voor hobby en school worden ook zonder extra transparant glazuur glanzend. Let op de stooktemperatuur: aardewerkglazuren smelten bij ongeveer 1000–1060 °C, steengoedglazuren pas bij zo’n 1200–1300 °C. Glazuur en klei moeten dus bij elkaar passen. Meer daarover lees je in keramiek glazuren en soorten glazuur.

Opglazuurverf: porselein­schilderen met een decorbrand

Opglazuurverf breng je aan op porselein dat al geglazuurd en gestookt is; daarna stook je het nog een keer op ongeveer 750–900 °C. De verf smelt daarbij vast aan het oppervlak van het glazuur, maar zakt er niet in weg. Zo zijn fijne schilderingen, heldere kleuren en goud mogelijk – maar het decor is wel gevoeliger voor afwasmiddel, hitte en slijtage. Was stukken met een opglazuurdecor daarom het liefst met de hand af.

Dit is de techniek van het klassieke porseleinschilderen, een hobby met een lange traditie. Ook echt goud wordt als opglazuur ingebrand; stukken met een rand van goud of platina horen niet in de magnetron. Voor een decorbrand heb je een keramiekoven nodig; waar je op let bij de aanschaf, lees je in keramiekoven kopen.

Porseleinverf en porseleinstiften voor de gewone oven

Porseleinverf is de keramiekverf voor thuis. Ze hecht op geglazuurd porselein, steengoed en aardewerk en hardt uit in een gewone oven. Anders dan stookverf vormt ze een film op het glazuur. Je koopt ze in potjes, als penseelstift en als stift met een vezelpunt; veel producten zijn geschikt voor glas én porselein. Zo werk je ermee:

• was de ondergrond af met afwasmiddel en ontvet hem met spiritus of isopropylalcohol
• beschilder alleen buitenkanten; laat ongeveer 2 cm onder de drinkrand vrij, net als binnenkanten en het midden van borden
• werk dun en laat de verf, afhankelijk van het merk, ongeveer 4 tot 24 uur drogen
• zet het stuk in de koude oven, warm op tot meestal 150–170 °C en houd die temperatuur 25–40 minuten aan
• laat het stuk in de gesloten oven afkoelen

De waarden verschillen per fabrikant: de ene verf vraagt 150 °C, de andere 160 of 170 °C (in een heteluchtoven soms minder), en ook de baktijd loopt uiteen. Sommige fabrikanten noemen hun verf na het bakken vaatwasserbestendig, andere raden handwas aan of noemen hun verf uitdrukkelijk alleen geschikt voor decoratief gebruik. Sommige porseleinverven harden ook aan de lucht uit; dat duurt een paar dagen, en hoe sterk het resultaat dan is, verschilt per product. Voor allemaal geldt: ze zijn bedoeld voor decoratie, niet voor vlakken die met eten in aanraking komen.

Deze prijzen zijn indicatief en verschillen per winkel en merk. Een stappenplan met een ontwerp op ware grootte vind je in mok beschilderen.

Keramiekverf zonder oven: lakverf en acrylverf

Onder de naam keramiekverf verkopen winkels ook glanzende verf op oplosmiddelbasis, vaak met een emaille-effect, die aan de lucht droogt. Die verf hecht op geglazuurde keramiek en glas, maar is bedoeld voor decoratie: niet voor servies waar je van eet en niet voor de vaatwasser. Werk in een goed geventileerde ruimte en reinig je penselen met het verdunningsmiddel dat op het etiket staat.

Blijft acrylverf zitten op keramiek? Ja, als de ondergrond vetvrij is en licht is opgeschuurd of voorbehandeld met een primer. Na het drogen is acrylverf waterbestendig, maar niet slijtvast: bij het afwassen laat ze na verloop van tijd los, en voor eten is ze niet geschikt. Acrylverf is daarom verf voor decoratie. Zo blijft ze het best zitten:

• ontvet geglazuurde vlakken grondig en schuur ze licht op met fijn schuurpapier, of breng een primer aan
• grond ongeglazuurd terracotta altijd eerst, omdat het vocht opzuigt
• schilder in dunne lagen en laat elke laag drogen
• werk af met een blanke vernis; spuitvernis breng je op ongeveer 20–30 cm afstand in dunne, kruiselingse lagen aan
• neem het stuk alleen af met een vochtige doek en was het niet af

Geschikt zijn vazen en sierpotten (aan de buitenkant), bloempotten, figuren, kerstballen en wanddecoratie. Niet geschikt zijn mokken, borden en alles wat naast een kaarsvlam staat. Voor tegels in keuken en badkamer bestaan aparte, waterbestendige tegelverven – dat is een ander onderwerp, en die verf hoort niet op servies.

Porseleinstift, onderglazuur­stift of acrylstift: welke stift waarvoor?

Stiften voor keramiek lijken op elkaar, maar werken heel verschillend. Waar het om draait: wordt het stuk daarna gestookt, in de oven gebakken of helemaal niet verhit?

Met een onderglazuurstift schrijf je direct op het biscuit. Het transparante glazuur breng je daarna het best aan door te dompelen of te spuiten, omdat een kwast de lijnen kan uitvegen. Bewaar stiften zoals op de verpakking staat; veel verfstiften bewaar je liggend.

Welke keramiekverf voor welk voorwerp?

Begin je net met pottenbakken, dan kom je met twee à drie onderglazuurkleuren en één transparant glazuur al een heel eind; tips voor de start vind je in pottenbakken voor beginners.

Vaatwasser­bestendig en voedselveilig: waar let je op?

Een oppervlak is voedselveilig als er geen schadelijke hoeveelheden zware metalen zoals lood of cadmium uit in je eten terechtkomen; in de EU gelden daarvoor grenswaarden. Bij gestookte keramiek bepaalt het glazuur dat. Let bij het kopen van glazuur op de uitdrukkelijke vermelding dat het geschikt is voor servies. Wat de grenswaarden betekenen, lees je in lood en cadmium in keramiek.

• Porseleinverf, lakverf en acrylverf horen nooit op binnenkanten, snijvlakken of de drinkrand.
• Vaatwasserbestendig betekent bij porseleinverf niet altijd hetzelfde: lees op de verpakking welk programma en welke temperatuur de fabrikant toestaat.
• Goud, platina en metallicverf kunnen niet in de magnetron (microgolfoven).
• Bij aardewerk uit een keramiekcafé beschermt het glazuur de poreuze scherf; gebruik stukken met een afgebroken rand niet meer voor eten.

In ons atelier werken we met loodvrije glazuren volgens eigen recepten, en elke nieuwe glazuurbatch testen we op geschiktheid voor contact met voedsel. We glazuren elk stuk van steengoed met de hand door het in het glazuur te dompelen en stoken het in de tweede brand tot 1250 °C – daarbij smelt het glazuur stevig samen met de scherf.

Verf bewaren en zuinig gebruiken

• Voor het begin zijn drie tot vijf kleuren genoeg: zwart of donkerblauw voor contouren, wit en twee à drie hoofdkleuren.
• Sluit potjes meteen na gebruik, anders dikt de verf in.
• Bewaar verf op waterbasis op een plek waar het niet vriest.
• Spoel penselen meteen uit met water en een beetje zeep; opgedroogde verf krijg je er bijna niet meer uit.
• Test nieuwe verf eerst op een proefstukje, bijvoorbeeld op de onderkant van het voorwerp of op een tegel.

Veelgestelde vragen