Keramiek maken en beschilderen
Klei voor keramiek: welke klei kies je als beginner?
De beste klei voor keramiek als beginner is een fijne aardewerk- of steengoedklei met chamotte: die laat zich makkelijk vormen, scheurt zelden bij het drogen en vergeeft fouten. Heb je geen oven en kun je je werk nergens laten stoken, dan blijft zelfhardende klei over – voor decoratie, niet voor servies. Hieronder vind je alle kleisoorten met hun stooktemperatuur, de hoeveelheid per project, prijzen en waar je klei koopt.
Klei of keramiek: wat is het verschil?
Klei is de grondstof, keramiek het gebakken resultaat. Klei is een fijnkorrelig natuurlijk materiaal van kleimineralen zoals kaoliniet en illiet, aangevuld met kwarts en veldspaat. Natte klei is vormbaar en droge klei is hard, maar in water wordt hij weer zacht. Pas in de oven verandert klei vanaf ongeveer 600 °C blijvend in keramiek.
Wat je in de winkel als klei voor keramiek koopt, is bijna altijd een bewerkt mengsel: gezuiverd, ontlucht en met chamotte, kwarts of veldspaat afgestemd op een bepaald stooktraject. Welke soorten keramiek daaruit ontstaan, lees je in steengoed, aardewerk en porselein vergeleken.
Soorten klei voor keramiek op een rij
| Kleisoort | Stooktemperatuur | Na het stoken | Geschikt voor | Voor beginners? |
|---|---|---|---|---|
| Zelfhardende of zelfdrogende klei (boetseerklei die aan de lucht droogt) | niet stoken, hardt uit aan de lucht | breekbaar, niet waterdicht | decoratie, sieraden, figuurtjes, knutselen met kinderen | ja, zonder oven – niet voor servies |
| Aardewerkklei, rood- of witbakkend (ook terracotta) | ongeveer 1000–1150 °C | poreus, pas met glazuur waterdicht | bloempotten, schalen, tegels, beschilderde keramiek | ja, met een oven tot 1200 °C |
| Steengoedklei | ongeveer 1200–1300 °C | dicht en hard, vaatwasserbestendig | mokken, borden en kommen voor elke dag | ja, als je een oven tot 1300 °C kunt gebruiken |
| Porseleinklei | ongeveer 1240–1400 °C | wit, dunwandig en licht doorschijnend | fijn servies, lampen, sieraden | eerder voor gevorderden |
| Rakuklei | rakustook, ongeveer 900–1000 °C | veel chamotte, kan tegen temperatuurschokken | rakuschalen en decoratie | bij een rakustook onder begeleiding |
| Papierklei (klei met papiervezels) | zoals de basisklei | de vezels verbranden, de scherf blijft licht | beelden, dunne platen, reparaties aan ongebakken werk | ja, voor opbouwwerk |
Op de verpakking staan meestal het stooktraject, het percentage chamotte en de korrelgrootte; winkels voor keramiekbenodigdheden vermelden vaak ook de krimp en de waterabsorptie. Het belangrijkst is het stooktraject: dat moet passen bij de oven waarin je werk gebakken wordt. Laat je je stukken in een atelier stoken, vraag dan vóór je klei koopt welke soorten ze daar aannemen.
Met of zonder chamotte: opbouwklei en draaiklei
Chamotte is gebakken, fijngemalen klei. Die maakt de klei steviger, laat hem gelijkmatiger drogen en vermindert scheuren en krimp. Hoe grover de korrel, hoe ruwer het oppervlak. Welke klei past bij welke techniek?
- Opbouwen met de hand (duimpotje, rollen, platen): fijne chamotteklei met ongeveer 20–25% chamotte en een korrel tot 0,5 mm.
- Draaien op de draaischijf: gladde, plastische draaiklei zonder chamotte of met heel fijne chamotte tot ongeveer 0,2 mm – grove korrels schuren je handen open.
- Grote stukken, plantenbakken en beelden: grove chamotteklei met een korrel tot 1 of 2 mm.
- Fijne details, sieraden en glazuurtests: klei zonder chamotte.
Om te beginnen is fijne steengoedklei met chamotte de veelzijdigste keuze. Je kunt er goed mee opbouwen en je eerste pogingen op de draaischijf doen, en servies ervan wordt na de glazuurbrand dicht.
Krimp en stooktemperatuur: wat staat er op de verpakking?
Klei krimpt bij het drogen en bij het stoken, samen meestal 10–15%; porselein soms nog meer. Een mok die vers gevormd 10 cm hoog is, meet na het stoken dus nog maar ongeveer 8,5–9 cm. Maak deksels, borden en sets daarom vanaf het begin iets groter.
Hoe dicht de scherf wordt, hangt af van de stooktemperatuur. Een steengoedklei kan volgens het productblad na een stookbeurt op 1070 °C bijvoorbeeld nog zo’n 9% water opnemen, op 1140 °C ongeveer 5% en op 1240 °C nog maar ongeveer 1%. Servies voor dagelijks gebruik stook je daarom in het bovenste deel van het stooktraject. Lees op de verpakking of het productblad:
- het stooktraject, bijvoorbeeld 1180–1280 °C: de temperaturen waartussen je de klei stookt
- chamotte: het percentage en de korrelgrootte in millimeters
- de droog- en bakkrimp in procenten
- de waterabsorptie na het stoken – hoe lager, hoe dichter de scherf
- de bakkleur: wit, crème, rood, grijs of donker; ongebakken ziet klei er vaak heel anders uit
Ter vergelijking: ons servies van gespikkeld steengoed wordt op 1250 °C gestookt en neemt daarna minder dan 1% water op. Daarom is het vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron.
Klei zonder oven: zelfhardend of ovenhardend?
Zelfhardende klei, ook zelfdrogende of luchtdrogende klei genoemd, hardt aan de lucht uit zonder dat je hem hoeft te stoken. Afhankelijk van de dikte duurt dat één tot een paar dagen. Daarna kun je het werkstuk schuren, met acrylverf beschilderen en met blanke lak beschermen. Waterdicht of voedselveilig wordt het daar niet van: voor een vaasje met verse bloemen heb je een glazen binnenbakje nodig, en om uit te eten of te drinken is het niet geschikt.
Ovenhardende polymeerklei hardt in de gewone oven uit op ongeveer 110–130 °C, maar is ook alleen bedoeld voor decoratie en sieraden. Gewone klei om te stoken blijft zonder oven breekbaar en lost in water weer op. Een zelfgemaakt alternatief voor fijne bloemetjes en figuurtjes is koud porselein.
Hoeveel klei heb je nodig?
| Project | Klei, ongebakken (richtwaarde) |
|---|---|
| Duimpotje of waxinelichthouder | 150–250 g |
| Mok van 250–300 ml | 400–500 g |
| Ontbijtkom, Ø 14 cm | 400–600 g |
| Ontbijtbord, Ø 20 cm | 500–700 g |
| Bloempot, Ø 12 cm | 700–900 g |
Een pak van 10 kg is dus genoeg voor ongeveer 15–20 mokken. Begin met 10 kg van één soort: zo leer je die klei goed kennen, en alle restjes kun je opnieuw gebruiken.
Klei kopen: webshop, hobbywinkel of atelier
- Webshops en winkels voor keramiekbenodigdheden: de grootste keus aan draai-, opbouw-, porselein- en rakuklei, met een productblad. Een pak van 10 kg aardewerk- of steengoedklei kost daar meestal ongeveer € 12–20; porseleinklei is duidelijk duurder.
- Hobby- en creatieve winkels: klei in kleinere pakken, niet altijd met precieze stookgegevens.
- Speelgoedwinkels, warenhuizen en bouwmarkten: vooral zelfhardende klei in kleine verpakkingen, per kilo meestal duurder dan klei om te stoken.
- Keramiekateliers bij jou in de buurt: veel ateliers verkopen kleine hoeveelheden van hun eigen klei en stoken tegen betaling werk van anderen mee – dan weet je zeker dat de klei bij hun oven past.
Klei is zwaar. Let bij online bestellen op de verzendkosten en koop liever een paar pakken tegelijk dan steeds één. Een pak klei dat goed dicht zit, kun je gerust een tijd bewaren.
Klei bewaren en restjes hergebruiken
- Bewaar klei luchtdicht in plastic of in een emmer met deksel, koel en vorstvrij. Bevroren klei wordt na het ontdooien ongelijkmatig en moet je opnieuw kneden.
- Klei die begint uit te drogen, wikkel je met een natte doek in plastic; laat hem een paar dagen rusten.
- Helemaal droge restjes breek je in stukjes en laat je in water weken. Laat de brij daarna op een gipsplaat of katoenen doek opstijven en kneed hem goed door.
- Kneed klei vóór het vormen goed door, zodat hij overal even vochtig is en er geen luchtbellen in zitten.
- Giet kleiresten en afwaswater nooit door de gootsteen, want klei zet zich vast in de afvoer. Laat het water in een emmer bezinken, giet het heldere water af en gebruik het bezinksel opnieuw of gooi het gedroogd bij het restafval.
Veilig werken: voorkom stof
Natte klei is onschuldig. Droog kleistof bevat echter fijn kwartsstof, en dat is slecht voor je longen. Werk daarom nat: neem tafel en vloer af met een vochtige doek, veeg nooit droog en schuur droge stukken alleen met een FFP2-masker – liever nat, met een spons. Eet en drink niet op je werkplek en was na het werken je handen en gereedschap goed.
Eerste projecten met je nieuwe klei
- een duimpotje uit een bal klei – de eenvoudigste vorm om de klei te leren kennen
- een bord van een uitgerolde plaat: bord maken van klei, stap voor stap
- een beker die je uit rollen opbouwt
- een kruidenpotje met een gat in de bodem
- een onderzetter met een bladafdruk
Twaalf projecten met de benodigde hoeveelheid klei en tijd vind je in 12 projecten met klei voor beginners, het bijbehorende gereedschap in de basisset voor beginners. Heb je geen eigen oven, lees dan in alles over de keramiekoven waar je je werk kunt laten stoken.
Veelgestelde vragen
Welke klei is het best voor beginners?
Fijne aardewerk- of steengoedklei met chamotte tot 0,5 mm. Die is stevig, scheurt zelden en is geschikt voor opbouwwerk en voor je eerste pogingen op de draaischijf.
Welke klei heeft geen oven nodig?
Zelfhardende klei en ovenhardende polymeerklei. Beide zijn alleen geschikt voor decoratie en sieraden, niet voor servies.
Kun je van zelfhardende klei een mok maken?
Vormen wel, gebruiken niet: zelfhardende klei is niet waterdicht en niet voedselveilig – ook niet met een laklaag.
Welke klei is vaatwasserbestendig?
Dicht gestookt steengoed of porselein, dus klei die op 1200 °C of hoger wordt gestookt, met een passend glazuur.
Wat kost klei voor keramiek?
Bij winkels voor keramiekbenodigdheden betaal je voor 10 kg aardewerk- of steengoedklei meestal ongeveer € 12–20. Porseleinklei en zelfhardende klei in kleine pakjes zijn per kilo duurder.
Hoe lang blijft klei goed?
Luchtdicht verpakt en vorstvrij bewaard vrijwel onbeperkt. Klei die is uitgedroogd, maak je met water weer bruikbaar.
Kun je klei uit je tuin gebruiken?
Het kan, maar het is veel werk: je moet de klei laten weken, zeven en testen, en de stooktemperatuur is onbekend. Rivier- en zeeklei bevatten vaak zand, kalk en plantenresten; kalkdeeltjes kunnen na het stoken stukjes uit de scherf laten springen. Voor servies is gekochte klei met een productblad de veilige keuze.
Wat is het verschil tussen klei en keramiek?
Klei is de vormbare grondstof, keramiek het gebakken eindresultaat. Vanaf ongeveer 600 °C verandert klei in de oven blijvend in keramiek.
Gespikkeld steengoed, op 1250 °C gestookt en met de hand geglazuurd: ons servies voor elke dag.
Ontdek het servies