Gouds plateel: geschiedenis, fabrieken, merken en waarde

Wat is Gouds plateel?

Gouds plateel is sieraardewerk uit Gouda dat na een eerste stookbeurt met de hand werd beschilderd en daarna geglazuurd, eerst glanzend en later vooral mat. De vormen werden meestal gegoten uit vloeibare klei; die gietklei was doorgaans wit, maar kon met kleurstoffen ook rood of groen zijn. Het woord plateel komt van het Oudfranse platel, plat bord, en werd al in de zeventiende eeuw gebruikt om beschilderd aardewerk te onderscheiden van Chinees porselein.

Voor series gebruikten de schilders een ponsief: een vel calqueerpapier met een geprikt patroon. Met houtskoolpoeder brachten ze de omtrekken door de gaatjes over op het stuk. Daarna schilderden ze de kleuren met het penseel in. Het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland beschrijft het plateelschilderen in Gouda als levend erfgoed.

Geschiedenis van Gouds plateel

In Gouda werden al sinds de zeventiende eeuw gebruiksaardewerk en vooral kleipijpen gemaakt. Rond 1900 zagen ondernemers kansen in sieraardewerk, naar het voorbeeld van fabrieken in Purmerend, Utrecht en Den Haag. In Den Haag maakte Rozenburg toen zijn beroemde eierschaalporselein. Gouda ontwikkelde snel een eigen techniek en stijl, en tot het eind van de jaren twintig was Gouds plateel enorm populair.

Waarom kwam er na 1930 zo snel een einde aan de bloei? Het werk was arbeidsintensief, met vaak meerdere stookbeurten per stuk. De art nouveau raakte uit de mode, de stakingen van 1928 en 1929 kostten veel, en de crisis van de jaren dertig deed de rest. Tijdens en na de oorlog ontbrak brandstof, en vanaf de jaren zestig konden handgeschilderde stukken niet meer op tegen industriële productie.

De fabrieken: PZH, Zenith, Goedewaagen en meer

Plateelbakkerij Zuid-Holland was de grootste en bekendste Goudse fabriek. Tot ongeveer 1904 maakte PZH vooral glanzend plateel met donkere kleuren en art-nouveaumotieven; vanaf 1902 kwam daar het lichte P-decor bij en vanaf 1910 het matte glazuur. Tot de vroege ontwerpers en schilders behoorden Dirk Verhaar, Michel van der Heidt, Johannes Hartgring, Willem Wolbers van Doornen, Jacob Schoonhoven en Francien Sanderus. Bekende decors uit de matte periode zijn onder meer Rhodian en Purdah.

Zenith groeide uit een pijpenfabriek die al sinds 1749 kleipijpen maakte. Vanaf 1919 kwam er sieraardewerk bij, met ontwerpers als Aart Stolk, Willem Stuurman, die tot 1934 zo’n vierhonderd ontwerpen maakte, en Jan van Ham. In 1968 was Zenith de grootste plateelbakkerij van Gouda. Na een grote brand in 1980, die ook het archief verwoestte, sloot de fabriek in 1984.

Goedewaagen, dat zelf 1610 als beginjaar noemt, zit nu als Royal Goedewaagen in Nieuw-Buinen in Drenthe en maakt nog steeds Gouds plateel, glanzend en mat, in collecties met een oplage van 999 stuks. Die stukken zijn grotendeels met de hand beschilderd, genummerd, gesigneerd door de schilder en hebben een certificaat. Daarnaast werkten in Gouda onder meer Regina, Ivora en Hollandia.

Gouds plateel herkennen: merken en periodes

Op de onderkant van Gouds plateel staan meestal een fabrieksmerk of fabrieksnaam, vaak samen met ‘Gouda’ of ‘Holland’, de naam van het decor, een model- of decornummer en soms het teken of de initialen van de schilder. Met die decornaam en het modelnummer zoek je gericht in naslagwerken en veilingarchieven. Daarnaast verraden glazuur, decor en techniek veel over de periode:

Dit zijn vuistregels: fabrieken werkten met veel decors tegelijk en een stijl kon jaren doorlopen. Lees ook de algemene uitleg in merktekens op porselein en aardewerk. Gouds plateel is overigens geen porselein, maar aardewerk; waar het verschil zit, staat in het verschil tussen keramiek en porselein.

Wat is Gouds plateel waard?

Een vaste prijs bestaat niet; de waarde hangt af van fabriek, periode, schilderwerk en staat. Handelaren zien vroeg, glanzend werk van PZH uit de jaren rond 1900 meestal als gewilder dan latere matte stukken.

Zo laat je een stuk beoordelen:

• Fotografeer het stuk van alle kanten en het merk op de onderkant scherp bij daglicht.
• Noteer fabrieksnaam, decornaam en nummers en zoek vergelijkbare stukken die echt verkocht zijn, bijvoorbeeld op veilingen.
• Vraagprijzen op Marktplaats of 2dehands zeggen weinig over wat een stuk werkelijk opbrengt.
• Voor een taxatie ga je in Nederland naar een taxateur van de Federatie TMV, in België naar een veilinghuis of een expert in keramiek.

Meer over kopen en verkopen lees je bij porselein verzamelen, kopen en verkopen.

Gouds plateel verzorgen

• Stof plateel af met een zachte kwast en neem het zo nodig af met een vochtige, goed uitgewrongen doek. Gouds plateel hoort niet in de vaatwasser.
• Mat glazuur slijt sneller dan glanzend glazuur: schuif stukken niet over een plank, maar til ze op.
• Stukken met koudlak maak je nooit nat; de verf zit niet vast in een glazuurlaag.
• Zet geen water in een oude plateelvaas als je niet zeker weet dat de binnenkant dicht is; een glazen inzetbakje voorkomt vochtschade.
• Laat een waardevol stuk bij schade herstellen door een restaurator. Waarom aardewerk barst, lees je in waarom barst keramiek?

Gouda en ander Nederlands aardewerk

Gouds plateel is een van de bekendste Nederlandse aardewerktradities, naast Delfts blauw, Makkumer aardewerk en het Haagse werk van Rozenburg. Verzamel je ook naoorlogs Nederlands aardewerk, lees dan vintage aardewerk herkennen over de jaren vijftig tot zeventig. Musea met Nederlands aardewerk staan in keramiek- en porseleinmusea in Nederland en België.

Effen vazen naast een kleurrijke verzameling

Een kleurrijke plateelvaas komt het best tot zijn recht naast rustige, effen vormen. Onze vazen van gespikkeld steengoed zijn met de hand geglazuurd, bijvoorbeeld de Cilindervaas 20 cm in Kobaltblauw of Saliegroen en de Bolvaas 18 cm in Nevelgrijs of Zandmat.

Veelgestelde vragen