Bord maken van klei: de plaattechniek stap voor stap

Wat heb je nodig om een bord te maken?

• Klei: voor servies een fijne steengoed- of aardewerkklei met chamotte, voor decoratie kan ook zelfhardende klei. Voor een ontbijtbord heb je ongeveer 500–700 g nodig.
• Een deegroller (deegrol) en twee latjes van 6–7 mm dik, zodat de plaat overal even dik wordt.
• Een katoenen doek of jute als ondergrond, zodat de klei niet vastplakt.
• Een sjabloon van karton, een mes of naald, een spons en een lomer van rubber of metaal.
• Een vorm: een ondiepe kom of een bord om de plaat in te leggen, of een omgekeerde kom om de plaat overheen te leggen.
• Huishoudfolie of een plastic zak en een zuigende ondergrond om op te drogen, zoals een gipsplaat, een houten plank of krantenpapier.

Welke klei waarvoor geschikt is en waar je die koopt, lees je in klei voor keramiek kiezen. Het overige gereedschap staat in de basisset voor beginners.

Sjabloon en dikte: matentabel

Klei krimpt bij het drogen en stoken samen meestal 10–15%. Het sjabloon moet daarom groter zijn dan het bord dat je wilt hebben, en bij een bolle vorm nog 1–2 cm extra. De precieze krimp staat op de verpakking van je klei.

Welke maten gebruikelijk zijn bij gekocht servies, zie je in soorten borden en hun maten.

Bord maken van klei: stap voor stap

• Kneed de klei tot hij overal even zacht is en er geen luchtbellen meer in zitten.
• Rol de klei op de doek tussen de latjes uit. Keer de plaat tussendoor om en rol steeds in een andere richting – zo wordt de klei gelijkmatig samengedrukt.
• Strijk beide kanten glad met de lomer. Dat verdicht het oppervlak en voorkomt scheurtjes in het midden van het bord.
• Leg het sjabloon op de plaat en snijd de cirkel recht naar beneden uit.
• Rond de rand af met een vochtige spons of een stukje zeem.
• Til de plaat met de doek op en leg hem in de kom die je met folie hebt bekleed, of over een omgekeerde kom. Trek daarbij niet aan de klei, anders wordt hij dunner.
• Wil je een plat bord zonder vorm, til de rand dan iets op en ondersteun hem met opgerolde reepjes krant.
• Laat het bord leerhard worden: stevig, maar nog koel en te snijden. Afhankelijk van de temperatuur en vochtigheid in huis duurt dat ongeveer een dag.
• Haal het bord uit de vorm, werk de rand bij en zet er als je wilt een voetring onder.

Een voetring van een dunne rol klei laat een groter bord stabiel staan en tilt de bodem iets op, zodat die gelijkmatiger droogt. Kras daarvoor de onderkant en de rol in, bestrijk beide met een beetje slib (kleipap), druk de ring aan en strijk de naad weg. Kleine gebaksbordjes kunnen ook zonder voetring.

Langzaam drogen: zo trekt je bord niet krom

Platte vormen trekken snel krom, omdat de rand sneller droogt dan het midden. Hoe langzamer en gelijkmatiger een bord droogt, hoe vlakker het blijft.

• Dek het bord de eerste dagen losjes af met folie; bescherm de rand eventueel met een extra reepje folie.
• Zet het niet op de verwarming, in de vensterbank of in de zon.
• Laat het op een zuigende ondergrond drogen en keer het regelmatig om zodra het stevig genoeg is.
• Een beproefde manier: leg het bord tussen twee planken of gipsplaten en keer het zo om, zonder het te buigen.
• Reken in totaal op een à twee weken. Het bord is droog als het overal even licht van kleur is en tegen je wang niet meer koel aanvoelt.

Buigt de rand omhoog, dan is de bovenkant sneller gedroogd dan de onderkant: keer het bord dan eerder om. Fijne scheurtjes in het midden wijzen op een plaat die niet goed genoeg is samengedrukt.

Het bord versieren: afdrukken, krassen, engobe

Hoe engobe en sgraffito lukken, lees je in engobe en sgraffito stap voor stap. Motieven om na te schilderen vind je in ideeën om keramiek te schilderen.

Biscuitbrand, glazuur en glazuurbrand

Het helemaal droge bord gaat eerst in de biscuitbrand op 900–950 °C. Daarna breng je het glazuur aan. Gebruik aan de kant waar je van eet alleen glazuur dat de fabrikant geschikt noemt voor eten en drinken. De voetring of het standvlak blijft vrij van glazuur, zodat het bord niet aan de ovenplaat vastsmelt. In de glazuurbrand ligt het bord plat op de plaat.

Hoe je glazuur aanmaakt en aanbrengt, lees je in keramiek glazuren. Waar je zonder eigen oven je werk kunt laten stoken, staat in alles over de keramiekoven. Of je bord later in de vaatwasser mag, hangt af van de scherf: dicht gestookt steengoed met een vaatwasserbestendig glazuur kan dat hebben, poreus aardewerk liever niet.

Bord van zelfhardende klei

• Rol zelfhardende klei 5–6 mm dik uit.
• Snijd de vorm uit en leg hem in een kom die je met folie hebt bekleed, zodat hij bol wordt.
• Druk er een motief in, bijvoorbeeld een blad of een stempel.
• Laat het bordje 24–72 uur drogen en keer het een paar keer om.
• Maak de randen glad met fijn schuurpapier.
• Beschilder het met acrylverf en bescherm het met blanke lak. Wil je een glanzend effect dat op glazuur lijkt, kies dan een hoogglanslak.

Zo’n bordje is handig voor sieraden, sleutels of een kaars – niet voor eten, want zelfhardende klei is niet waterdicht en niet voedselveilig, ook niet met een laklaag.

Meerdere borden even groot maken

Voor een set gebruik je hetzelfde sjabloon, dezelfde latjes, dezelfde klei en dezelfde vorm, en je laat alle borden naast elkaar drogen. Kleine verschillen blijven er toch – die horen bij zelfgemaakte keramiek. Kras aan de onderkant met een naald een nummer of datum in, dan weet je na het stoken nog welke klei en welk glazuur je hebt gebruikt.

Ideeën: borden, schalen en wandbordjes uit een kleiplaat

• een bordje met een ingedrukt blad of een plantafdruk
• een onderzetter voor een kaars of bloempot
• een bord met vakken: zet met slib dunne rolletjes klei op de plaat als scheidingswanden
• gebaksbordjes met het kantpatroon van een oud tafelkleed
• een ovale serveerschaal, bol gelegd over een omgekeerde schaal
• een wandbordje: prik vóór het drogen twee gaatjes in de voetring voor een ophangkoord

Hoe je borden mooi aan de muur hangt, lees je in borden aan de muur. Nog meer ideeën vind je in 12 projecten met klei voor beginners. En wil je vanavond al mooi dekken: onze keramische borden zijn met de hand geglazuurd en vaatwasserbestendig.

Veelgestelde vragen