Keramiek schilderen: uitleg, verf, prijzen en tips – in een keramiekcafé of thuis

Wat is keramiek schilderen?

Keramiek schilderen is het versieren van een voorwerp van gebakken klei – een mok, bord, kom of vaas – met verf die daarna wordt vastgezet: door een stookbeurt in een keramiekoven, door bakken in een gewone oven of door drogen aan de lucht. Die laatste stap bepaalt hoe lang je decoratie meegaat. Verf die in een keramiekoven onder een laag glazuur wordt gestookt, gaat net zo lang mee als het voorwerp zelf. Verf die alleen in een gewone oven uithardt of aan de lucht droogt, blijft een laagje bovenop het oppervlak en slijt na verloop van tijd.

In een keramiekcafé of schilderatelier beschilder je stukken die al één keer zijn gebakken. Dat ‘biscuit’ is poreus en zuigt de verf op zoals papier. Thuis schilder je meestal op servies dat al geglazuurd is; op dat gladde oppervlak hecht alleen speciale porseleinverf. De belangrijkste begrippen op een rij:

• Biscuit: het onbeschilderde, één keer gebakken voorwerp; in een keramiekcafé staat het na een eerste stookbeurt van rond de 1000 °C klaar in de kast
• Onderglazuur: keramiekverf op waterbasis die je op het biscuit aanbrengt; daarna komt er transparant glazuur overheen en worden verf en glazuur samen gestookt
• Transparant glazuur: een kleurloze glazuurlaag die de decoratie afsluit en het oppervlak glad, glanzend en afwasbaar maakt
• Glazuurbrand: de tweede stookbeurt, waarbij glazuur en verf met de scherf versmelten – in keramiekcafés op ruim 1000 °C
• Porseleinverf en porseleinstift: verf voor geglazuurde oppervlakken die je in een gewone huishoudoven vastzet
• Scherf: het gebakken lichaam van klei onder het glazuur

Drie manieren om keramiek te schilderen

Welke manier bij je past, hangt af van wat je later met het stuk wilt doen. De tabel zet de verschillen naast elkaar.

Voor een mok waar je elke dag uit drinkt, is het keramiekcafé de veiligste keuze. Porseleinverf is prima voor een cadeau met een naam, een datum of een eenvoudig patroon, als je het stuk voorzichtig afwast. Acrylverf is geschikt voor bloempotten, vazen en decoratie die nooit met eten of afwaswater in aanraking komen.

Er bestaat ook een tussenvorm: sommige keramiekcafés geven een biscuitstuk met verf en penselen mee naar huis. Je schildert dan rustig aan de keukentafel en brengt het stuk terug om het te laten glazuren en stoken. Het resultaat is even sterk als wanneer je ter plekke schildert.

Keramiek schilderen in een keramiekcafé: zo gaat het

Schilderen in een keramiekcafé is de makkelijkste manier om te beginnen. Je hebt geen ervaring of eigen materiaal nodig, en het eindresultaat is net zo stevig als servies uit de winkel. Het verloop is bijna overal hetzelfde:

• Reserveren: veel keramiekcafés werken met vaste tijdsblokken van ongeveer twee tot tweeënhalf uur. Voor het weekend reserveer je ruim van tevoren; doordeweeks kun je soms zo binnenlopen.
• Een voorwerp kiezen: mokken, borden, kommen, vazen, spaarpotten, tegels en figuurtjes staan onbeschilderd in de kast. Het voorwerp bepaalt meestal het grootste deel van de prijs.
• Kleuren kiezen: nat onderglazuur ziet er bleek en krijtachtig uit. Vraag naar gestookte kleurstalen – alleen daaraan zie je hoe een kleur na het stoken uitvalt.
• Voortekenen: potlood mag, want de lijnen verbranden in de oven. Teken licht en zonder te drukken.
• Schilderen: breng elke kleur in twee tot drie lagen aan en laat elke laag even drogen. Eén laag wordt na het stoken doorschijnend en streperig – tenzij je juist een aquareleffect wilt.
• Signeren: zet je naam of initialen op de onderkant, zodat het atelier je stuk herkent.
• Glazuren en stoken: het atelier brengt transparant glazuur aan en stookt het stuk op ruim 1000 °C. Met opwarmen en afkoelen duurt zo’n stookbeurt ongeveer een etmaal.
• Ophalen: het stuk is meestal na een paar weken klaar. Vraag bij het reserveren hoe lang je moet wachten, want dat verschilt per zaak.

Goed om te weten: de meeste stukken in een keramiekcafé zijn van aardewerk, dat op zo’n 1000 tot 1100 °C wordt gestookt. Steengoed (stoneware) wordt pas bij ongeveer 1200–1300 °C dicht. Ons eigen steengoed stoken we in de tweede brand tot 1250 °C; het neemt dan minder dan 1% water op. Aardewerk blijft onder het glazuur iets poreus. Zolang het glazuur heel is, merk je daar in het dagelijks gebruik niets van, maar gebruik een stuk met een afgebroken rand niet meer voor eten. Het verschil tussen de materialen lees je in steengoed, aardewerk en porselein vergeleken.

Heb je zelf iets van klei gemaakt en wil je het laten stoken? Vraag dan bij een keramiekatelier of pottenbakkerij in de buurt naar een stookservice. Niet elk keramiekcafé biedt dat aan, en afhankelijk van de klei en het glazuur zijn andere temperaturen nodig dan voor de schilderstukken. Wie vaker wil stoken, leest in keramiekoven kopen welke oven past en wat hij kost.

Keramiek schilderen thuis met porseleinverf of porseleinstift

Voor thuis zijn er porseleinverf in potjes en porseleinstiften. Ze hechten op geglazuurd porselein, steengoed en aardewerk, en je zet ze vast in een gewone oven. Anders dan in een keramiekoven smelten ze daarbij niet in het glazuur: ze harden uit tot een dun laagje erop. Dit heb je nodig:

• wit of licht geglazuurd servies met een glad oppervlak dat tegen de oven kan
• porseleinverf in potjes of porseleinstiften met een fijne en een brede punt
• ronde penselen in maat 0–4 voor details en platte penselen in maat 6–12 voor vlakken
• afwasmiddel, spiritus of isopropylalcohol en een pluisvrije doek
• potlood, carbonpapier en schilderstape
• wattenstaafjes en een glas water om te corrigeren

Zo pak je het stap voor stap aan:

• Schoonmaken: was het stuk af met afwasmiddel, droog het en neem het schildervlak af met spiritus of isopropylalcohol. Raak dat vlak daarna niet meer aan: vet van je vingers laat de verf parelen.
• Schilderzone bepalen: laat de binnenkant, het midden van borden en ongeveer 2 cm onder de drinkrand vrij. Plak de grens af met schilderstape.
• Voortekenen: breng het motief over met carbonpapier of schets het licht met potlood.
• Schilderen: eerst de lichte vlakken, dan de donkere kleuren en als laatste de contouren. Werk in dunne lagen – liever twee dunne lagen dan één dikke, want dikke verf kan bij het bakken bubbelen of barsten.
• Corrigeren: veeg fouten weg zolang de verf nat is, bijvoorbeeld met een vochtig wattenstaafje. Trek de tape los voordat de verf droog is, anders scheuren de randen mee.
• Drogen: laat het stuk, afhankelijk van de verf, ongeveer 4 tot 24 uur drogen op een stofvrije plek.
• Bakken: zet het stuk in de koude oven, laat die opwarmen tot de aangegeven temperatuur (meestal 150–170 °C) en houd die de aangegeven tijd aan (meestal 25–40 minuten). Laat het stuk daarna in de gesloten oven afkoelen.
• Gebruiken: neem het stuk pas in gebruik als het helemaal is afgekoeld, en volg de afwasinstructies op de verpakking.

De waarden verschillen per fabrikant: bij de ene verf is het 150 °C, bij de andere 160 of 170 °C, met baktijden van ongeveer 25 tot 40 minuten; voor een heteluchtoven geven sommige fabrikanten een lagere temperatuur op. De gebruiksaanwijzing van jouw verf is altijd leidend. Gebruik op één stuk geen verf van verschillende merken als hun baktemperaturen niet overeenkomen. Een complete handleiding voor een mok, met een ontwerp op ware grootte, vind je in mok beschilderen stap voor stap.

Keramiek schilderen zonder oven

Zonder keramiekoven en zonder gewone oven werk je met acrylverf, acrylstiften of lak. Na het drogen is acrylverf waterbestendig, maar niet slijtvast: afwasmiddel, sponsjes en heet water maken de verf na verloop van tijd los. Deze methode is daarom alleen geschikt voor stukken die niet met eten in aanraking komen en niet worden afgewassen. Zo blijft de verf beter zitten:

• ontvet geglazuurde vlakken grondig en schuur ze licht op of breng een primer aan, zodat de verf grip heeft
• grond ongeglazuurd terracotta altijd eerst, omdat het vocht opzuigt
• werk in dunne lagen en laat elke laag goed drogen
• werk het geheel af met een blanke vernis
• beschilder plantenpotten alleen aan de buitenkant en zet er een kweekpot in, zodat gietwater de verf niet bereikt

Geschikt zijn sierpotten, bloempotten, vazen (aan de buitenkant), decoratieve figuren, wanddecoratie en tegels of stenen als decoratie. Sommige porseleinverven harden trouwens ook aan de lucht uit; dat duurt een paar dagen, en hoe sterk het resultaat dan is, staat op de verpakking. Welke verf op welke ondergrond blijft zitten, vergelijkt het artikel keramiekverf: welke verf blijft zitten?

Wat heb je nodig om keramiek te schilderen?

In een keramiekcafé ligt alles klaar. Voor thuis volstaat een kleine basisuitrusting die je voor veel projecten opnieuw gebruikt:

Koop niet de goedkoopste set penselen: uitrafelende punten maken strakke lijnen bijna onmogelijk. Spoel verf op waterbasis meteen uit met water en een beetje zeep, voordat ze in de haren opdroogt.

Wat kost keramiek schilderen?

In een keramiekcafé betaal je meestal per voorwerp, inclusief verf, glazuur en stoken. Als indicatie: voor een mok of bordje betaal je vanaf ongeveer € 25; grotere stukken zoals een schaal, vaas of theepot kosten meer. Thuis begin je goedkoper: een witte mok uit de hobbywinkel kost een paar euro en een setje porseleinstiften ongeveer € 12. De bedragen hieronder zijn indicatief en verschillen per zaak, winkel en merk:

Rekenvoorbeeld: twee volwassenen die elk een mok van ongeveer € 25 beschilderen, zijn samen zo’n € 50 kwijt. Vraag vooraf of er per persoon nog een bedrag bij komt, bijvoorbeeld voor de schildertijd of voor drinken. Thuis kost een set porseleinstiften met twee witte mokken minder dan één bezoek aan een keramiekcafé, maar het resultaat is minder slijtvast. Prijzen veranderen; bekijk vóór je bezoek de prijslijst op de website van de zaak.

Hoe lang duurt keramiek schilderen?

In een keramiekcafé schilder je meestal twee tot tweeënhalf uur; het geglazuurde en gestookte stuk haal je een paar weken later op. Met porseleinverf is een mok binnen een à twee dagen klaar, afhankelijk van hoe lang de verf vóór het bakken moet drogen.

Wil je een beschilderd stuk cadeau doen, reken dan terug. Schilder in een keramiekcafé minstens drie à vier weken vóór de verjaardag of Moederdag. Voor Sinterklaas en kerst ben je in oktober of begin november op tijd – in november en december zijn de tijdsblokken snel vol.

Een keramiekcafé in de buurt kiezen: waar let je op?

Keramiekcafés en schilderateliers zijn er in steeds meer plaatsen in Nederland en Vlaanderen. Zo vind je er een bij jou in de buurt:

• zoek in een kaartenapp of zoekmachine op ‘keramiekcafé’, ‘keramiek schilderen’ of ‘schildercafé’ met de naam van je woonplaats
• kijk op uitjes- en gezinswebsites en in de agenda van je gemeente: daar staan ook kinderfeestjes en schilderavonden
• wil je liever een reeks lessen volgen, kijk dan bij volksuniversiteiten en centra voor de kunsten (in Vlaanderen: de academie of het lokale vormingsaanbod)
• bekijk reviews en foto’s van gestookte stukken: daaraan zie je hoe de kleuren na het stoken uitvallen

Voor je reserveert, loont het om de website te lezen en een paar vragen te stellen:

Maak een foto van je stuk voordat je het afgeeft – handig bij het ophalen, als er veel vergelijkbare mokken op de plank staan. Trek kleding aan die vies mag worden, of vraag om een schort.

Zoek je een cadeau voor iemand die van keramiek houdt, maar liever een afgewerkt stuk krijgt? Dan is de cadeaubon van PureKeramiek een alternatief: je kiest een waarde van € 25 tot € 100 (in stappen van € 25), en de bon is drie jaar geldig voor alle producten.

Mag zelf beschilderde keramiek in de vaatwasser?

Keramiek die in een keramiekcafé is geglazuurd en gestookt, mag meestal in de vaatwasser (in Vlaanderen: afwasmachine) – als het atelier een vaatwasserbestendig, voedselveilig glazuur gebruikt. Of stukken met porseleinverf in de vaatwasser mogen, verschilt per merk; met de hand afwassen houdt de verf langer mooi. Acrylverf hoort er nooit in.

Het verschil zit in het vastzetten. In een keramiekoven smelt glazuur tot een glasachtige laag die de verf insluit. Porseleinverf hardt bij 150–170 °C alleen uit en ligt als een film op het oppervlak; schuren en lange vaatwasprogramma’s slijten die film na verloop van tijd weg. Stukken met goud- of metallicverf zet je beter niet in de magnetron (microgolfoven).

Voedselveilig betekent dat er geen schadelijke hoeveelheden zware metalen zoals lood of cadmium uit het oppervlak in je eten terechtkomen; daarvoor gelden in de EU grenswaarden. In ons atelier werken we met loodvrije glazuren volgens eigen recepten, en elke nieuwe glazuurbatch testen we op geschiktheid voor contact met voedsel. Wat de grenswaarden betekenen, lees je in lood en cadmium in keramiek.

Ontwerp overbrengen en technieken voor beginners

Een motief hoeft niet uit de losse hand te lukken. Met deze methoden breng je een ontwerp netjes over op biscuit of servies:

• Potlood op biscuit: licht voortekenen – de lijnen verbranden tijdens de glazuurbrand
• Overtrekken met potlood: kleur de achterkant van een uitgeprint motief in met een zacht potlood, leg het op het stuk, zet het vast met tape en trek de lijnen over met een balpen
• Carbonpapier op geglazuurd servies: voor porseleinverf; verwijder zichtbare lijnen vóór het bakken met een vochtig wattenstaafje, zonder de verf te raken
• Sjablonen en stickers: knip ze uit folie of schilderstape, leg ze op het stuk, dep eromheen en trek ze los zolang de verf nog nat is
• Raster op borden: verdeel het bord met potlood in vieren of achten, zodat een patroon zich gelijkmatig herhaalt

Als voorbeeld werken eigen schetsen, kindertekeningen, overgetrokken bladeren en uitgeprinte letters goed. Wil je beschilderde stukken verkopen, gebruik dan geen bestaande stripfiguren of logo’s: die zijn beschermd door het auteursrecht of het merkenrecht. Deze technieken lukken al bij de eerste poging:

• Stippen (dotting): zet stippen met de steel van een penseel of een stippenpen; met stippen in afnemende grootte maak je bloemen en mandala’s
• Sponzen: dep achtergronden en kleurverlopen met een bijna droge spons
• Afplakken: spaar strepen, ruiten en geometrische vlakken uit met schilderstape
• Zeepbellentechniek: meng verf en water ongeveer half om half met een paar druppels afwasmiddel, blaas met een rietje bellen en druk die op het biscuit – zo ontstaan fijne cirkelpatronen
• Krastechniek (sgraffito): breng een paar lagen verf aan, laat ze aandrogen en kras er lijnen in met een houten prikker
• Spettertechniek: spat verdunde verf met een oude tandenborstel over je duim op het stuk

De klassieke krastechniek met gekleurde klei op leerharde klei zie je in engobe en sgraffito. Zestig motieven per voorwerp, stijl en seizoen vind je in keramiek schilderen: 60 ideeën.

Veelgemaakte fouten bij keramiek schilderen

Waarom een plotselinge temperatuurwisseling tot een barst kan leiden, lees je in waarom barst keramiek?

Onderhoud: zo blijft beschilderde keramiek mooi

• Stukken uit een keramiekcafé behandel je als gewoon servies. Vermijd temperatuurschokken, zoals kokend water in een mok die net uit de koelkast komt.
• Gebruik stukken met een afgebroken rand liever alleen nog als decoratie of pennenbak.
• Was servies met porseleinverf het liefst met de hand af, met een zachte spons, zonder schuurmiddel en zonder het lang te laten weken.
• Mag het van de fabrikant in de vaatwasser, kies dan een eco- of glazenprogramma en het bovenste rek.
• Neem acryldecoratie alleen af met een vochtige doek en laat ze niet langdurig nat staan.
• Grijze streepjes op matte glazuren zijn meestal metaalsporen van bestek; een pasta van zuiveringszout en water haalt ze weg.

Eerste ideeën om na te schilderen

Voor een eerste poging werken eenvoudige, herhaalde vormen het best. Kleine onregelmatigheden vallen dan niet op, en het geheel blijft rustig:

• stippen in twee maten rondom een mok
• brede strepen, afgeplakt met tape
• één takje met blaadjes op een witte ondergrond
• initialen en een datum op de rand van een bord
• citroenen of kersen als strooipatroon op een schaal
• blauwe golflijnen rondom een ontbijtkom
• een ruitpatroon in twee kleuren
• een kindertekening, overgetrokken op een bord

Wil je meteen een mok aanpakken, volg dan de handleiding hierboven en kies een motief met veel herhaling. Met kinderen zijn een verjaardagsbord of een bord met handafdrukken leuke projecten; tips staan in keramiek schilderen met kinderen.

Uit ons atelier: met de hand geglazuurd en beschilderd

Penseel, glazuur en oven horen ook bij ons dagelijks werk. We glazuren elk stuk in ons atelier met de hand door het in het glazuur te dompelen; daarom verlopen de glazuurrand en de glazuurloop bij elk exemplaar net iets anders. De decoraties op onze keramieken kippen en keramieken huisjes schilderen we met de hand, met een penseel. Ook bij ons geldt: een glazuur laat zijn definitieve kleur pas na het stoken zien. Hoe glazuur wordt aangebracht en gestookt, lees je in keramiek glazuren.

Zoek je gezelschap voor je zelf beschilderde mok op de ontbijttafel, of wil je iemand een stuk geven dat niemand eerst hoeft te beschilderen? Dan passen onze met de hand geglazuurde mokken, borden en kommen van gespikkeld steengoed – vaatwasserbestendig en geschikt voor de magnetron.

Veelgestelde vragen